گفتوگو با مریم شکرانی؛ «روزنامهنگار نباید انسان را سوژه ببیند»
مادر مریم شکرانی حروف الفبا را از مقوا میبرید و کنار هم میگذاشت تا خواندن را به دخترش یاد بدهد. مریم شکرانی پنجساله بود که بهراحتی کتاب میخواند. چند سال بعد، وقتی نخستین طنزهایش در مجله چاپ شد، خانواده شمارهها را میخریدند و نگه میداشتند و نامش را به دوستانشان نشان میدادند.
نخستین فرصت نوشتن را کیومرث صابری فومنی، معروف به «گلآقا»، به او داد. مریم شکرانی آنجا یاد گرفت که طنز میتواند راهی برای انتقاد باشد. سالها بعد، وقتی دبیری سرویس اقتصاد را پذیرفت، توصیهٔ دیگری از سردبیرش در خاطرش ماند که حتی اطلاعات معتبرترین منابع را هم خودش بررسی کند. حالا به خبرنگاران جوان، که بیشترشان زناند، رایگان آموزش میدهد.
در این گفتوگو از مریم شکرانی پرسیدیم چگونه از طنزنویسی برای کودکان به روزنامهنگاری اقتصادی رسید، دبیری سرویس چه چیزی در کارش تغییر داد و چرا هنوز دلش میخواهد خیابان به خیابان و کوچه به کوچه جستوجو کند و بنویسد. پرسشهای «هزار و یک نومد» و پاسخهای مریم شکرانی را در ادامه میخوانید.
۱. لطفاً املای دقیق نامتان به فارسی و لاتین، تاریخ و محل تولد و اطلاعات تحصیلی خود، شامل دانشگاه، رشته و سالهای تحصیل را بنویسید. کودکی شما در چه محیطی گذشت؟
نام من مریم شکرانی است، به لاتین Maryam Shokrani. متولد ۲۲ دی ۱۳۶۷ در شیراز، ایران، و دانشآموختهٔ کارشناسی ارشد روزنامهنگاری از دانشگاه سوره هستم.
فرزند اول خانواده بودم. خانوادهام برخلاف محیط مردسالار جامعه، بهشدت از تحصیل، اشتغال و استقلال زنان دفاع میکردند. چندان مذهبی نبودند و این محیط آزادی بیشتری نسبت به دختران اطرافم در اختیارم میگذاشت و اجازه میداد بلندپروازی کنم و از بعضی تابوها عبور کنم.
شاگرد ممتاز مدرسه بودم، در تشکلهای دانشآموزان نخبه عضویت داشتم و در جشنوارهٔ خوارزمی به فهرست برگزیدگان بخش فیزیک و مکانیک راه پیدا کردم. در دبیرستان ریاضی میخواندم و شیفتهٔ ریاضی و فیزیک بودم، اما فکر میکردم در ایران امکان چندانی برای رشد در این رشتهها ندارم و در نهایت معلم ریاضی یا فیزیک خواهم شد. این آینده با رؤیای من، یعنی پژوهش و کار در آزمایشگاههای بزرگ، فاصله داشت. بنابراین تصمیم گرفتم خبرنگار شوم.
۲. نخستین خاطرهای که از علاقه به خواندن، نوشتن یا پرسیدن دارید چیست؟ آیا شخص، کتاب، روزنامه یا اتفاق مشخصی در شکلگیری این علاقه نقش داشت؟
مادرم مرا با دنیای کتاب و مجله پیوند داد. پیش از آنکه به دبستان بروم، حروف الفبا را از مقوا برید و با کنار هم گذاشتن آنها خواندن را به من یاد داد. پنجساله بودم که بهراحتی کتاب میخواندم. هر بار که از بیرون خانه برمیگشت، برایم کتاب و مجله میخرید. بیشتر از اسباببازی، کتاب و مجله داشتم.
کتابها برای ذهن پرسشگرم سؤال ایجاد میکردند. خواندن آثار ایزاک آسیموف به وجدم میآورد و تخیلم را تحریک میکرد. همیشه برایم جالب بود بدانم دیگران دربارهٔ هر موضوع چگونه فکر میکنند. استدلالهایشان را در ذهنم بررسی میکردم تا ببینم کدام به عقل و منطق نزدیکتر است. این بازی ذهنی برایم لذتبخش بود.
۳. در خانواده و محیطی که بزرگ شدید، چه آیندهای برای یک دختر مطلوب شمرده میشد؟ خواستهٔ خودتان چه بود و انتخاب روزنامهنگاری با چه واکنشی روبهرو شد؟
خانوادهام زن مستقل را تحسین میکردند. چون دانشآموز برجستهای بودم، به من افتخار میکردند و تلاش داشتند با امکانات محدودی که در اختیارشان بود، به رشدم کمک کنند.
وقتی روزنامهنگاری را انتخاب کردم، از من حمایت کردند. خوب به یاد دارم که اولین مطالب چاپشدهام را با اشتیاق میخریدند و نگه میداشتند. نام مرا در مجلهها با افتخار به دوستان خانوادگیمان نشان میدادند.
۴. نخستین روز حضور در تحریریه و نخستین مطلب منتشرشدهتان را روایت کنید. چه کسی به شما فرصت داد و چه چیزی از آن تجربه هنوز در شیوهٔ کارتان باقی مانده است؟
در کودکی در مسابقات علمی تا سطح ملی پیش رفته بودم. در دوومیدانی، ادبیات، داستاننویسی، طنز و کاریکاتور هم رتبههایی به دست آورده بودم. دبستان بودم که فهمیدم کیومرث صابری فومنی، طنزنویس شناختهشده با نام مستعار گلآقا، نشریهای برای کودکان و نوجوانان راه انداخته که تقریباً تمام مطالبش از آثار خود بچههاست.
او تلاش میکرد استعدادها را پیدا کند و از کودکان و نوجوانان مستعد در طنزنویسی و کاریکاتور برای کارآموزی رایگان دعوت میکرد. من در هر دو زمینه انتخاب شدم و نخستین آثار مطبوعاتیام طنز برای کودکان بود. در شانزدهمین جشنوارهٔ مطبوعات ایران، در بخش کودک و نوجوان رتبهٔ اول گرفتم و بعدتر در چهارمین و هشتمین دوسالانهٔ مطبوعات کودک و نوجوان نامزد جایزه شدم.
اولین فرصت نوشتن را کیومرث صابری فومنی به من داد. تأکید داشت که نباید نگاه سخیفی به طنز داشت و طنز روشی برای انتقاد است. آنجا آموختم که در جوامع استبدادزده، بسیاری از نخبگان ناچار بودهاند پیامشان را با طنز به جامعه برسانند. این برایم درس بزرگی بود.
۵. اگر امروز بخواهید خودتان را بدون عنوان شغلی و فقط در یک جمله معرفی کنید، چه میگویید؟
زنی که تلاش میکند جهان بهتری بسازد.
۶. لطفاً مسیر حرفهای خود، رسانههایی که با آنها همکاری کردهاید و مسئولیتهایتان را بهترتیب زمانی توضیح دهید. کدام تغییر شغلی برایتان نقطهٔ عطف بود؟
کارم را در مطبوعات کودک و نوجوان شروع کردم، نشریاتی که متأسفانه همگی تعطیل شدهاند. محدودبودن فرصتهای کار در این مطبوعات و طنزنویسی باعث شد وارد دنیای خبر شوم.
خیلی اتفاقی با مجلههای تخصصی اقتصاد شروع کردم و آنجا فهمیدم چقدر اقتصاد را دوست دارم، شاید چون نسبتی با ریاضیات داشت. مدتی بهصورت پراکنده در سایتها و مجلههای اقتصادی کار کردم، سپس به روزنامهٔ «هفت صبح» رفتم و در صفحهٔ اقتصاد مشغول شدم. با هفتهنامهٔ تحلیلی و اقتصادی «تجارت فردا» هم همکاری داشتهام.
نقطهٔ عطف کارم روزنامهٔ «شهروند» بود، روزنامهای اجتماعی با تیمی حرفهای که توانست در مدت کوتاهی به یکی از رسانههای طراز اول ایران تبدیل شود. سالها آنجا کار کردم و برای نخستینبار دبیر سرویس اقتصاد شدم. افشین امیرشاهی، سردبیر روزنامه، در روزهای اوج «شهروند» به من اعتماد کرد و مسئولیت بزرگی به من سپرد.
احساس مسئولیت میکردم و نگران بودم نتوانم به بهترین شکل از عهدهاش بربیایم. ساعتها دربارهٔ سوژهها با کارشناسان مشورت میکردم، آمارها را بررسی و مقایسه میکردم و دنبال موضوعهایی میرفتم که کمتر در رسانههای اقتصادی به آنها توجه شده بود، موضوعهایی که اقتصاد را در پیوند با جامعه و سیاست میدیدند.
پس از «شهروند»، بهعنوان دبیر سرویس اقتصاد در روزنامهٔ «شرق» کار میکنم. در چند دورهٔ جشنوارهٔ امینالضرب اتاق بازرگانی تهران و از انجمن صنفی روزنامهنگاران تهران برای آثارم جایزه گرفتهام. گزارش «یک تکه زمین فقیر» هم نامزد جایزهٔ True Story Award سال ۲۰۲۶ شد.
۷. چرا حوزهٔ اقتصاد را انتخاب کردید؟ چه زمانی دریافتید که میخواهید دربارهٔ اقتصاد بنویسید و در طول کار، چه چیزی برداشت اولیهتان از این حوزه را تغییر داد؟
اقتصاد را تصادفی انتخاب کردم، اما وقتی در این سرویس کار کردم، دیدم نابرابری و فقر چگونه سرنوشت انسانها و حتی یک جامعه و کشور را تغییر میدهد. به رابطهٔ فقر و محرومیت آموزشی با خشونت و تروریسم فکر کردم و به نقش منافع اقتصادی در جنگها.
برایم روشن شد که سرویس اقتصاد معنایی فراتر از نرخ تورم، نرخ بهره و نقدینگی دارد. این حوزه برای من پر از گزارشهای نوشتهنشده است.
۸. در سالهای فعالیت در «شهروند» و «شرق»، چه تفاوتهایی در فرصت گزارشنویسی، ارتباط با مردم و امکان پیگیری سوژهها تجربه کردید؟
«شهروند» روزنامهای با محوریت مسائل اجتماعی بود و به ما توصیه میشد همهٔ موضوعها را در پیوند با جامعه ببینیم. مثلاً اگر از تورم مینوشتیم، آثارش را بر زندگی بیماران و مردم بررسی کنیم. این تجربه باعث شد نگاه چندبعدیتری به اقتصاد پیدا کنم و موضوعها را عمیقتر بررسی کنم.
در «شرق» فرصت زیادی برای ایدهپردازی و حتی جسورانهنوشتن داشتهام. روزنامه تلاش میکرد تا جایی که میتواند دست خبرنگاران را باز بگذارد و به آنها فرصت بیان دیدگاههایشان را بدهد. در مطبوعاتی که گرفتار سانسور است، این فرصت برای من قابلتوجه بود.
۹. رسیدن از خبرنگاری به دبیری سرویس برای شما چگونه اتفاق افتاد؟ چه چیزی در نگاه و مسئولیت حرفهایتان تغییر کرد و کدام بخش از کار خبرنگاری را همچنان برای خودتان حفظ کردهاید؟
در تمام این سالها با عشق نوشتهام و هیچوقت احساس نکردهام این کار را برای درآمد یا انگیزهای دیگر انجام میدهم. فکر میکنم علاقهام در کیفیت گزارشها اثر گذاشت و سردبیرم را قانع کرد که پس از سالها خبرنگاری، دبیری سرویس را به من بسپارد.
دبیری حساسیتم را به درستی دادهها چند برابر کرد، چون حالا مسئول نظارت بر کیفیت گزارشهای اقتصادی هم بودم. سردبیری که این مسئولیت را به من سپرد، گفت حتی به معتبرترین رسانهها و منابع اعتماد نکن و خودت همهچیز را با دقت بررسی کن. این توصیه کمک کرد خطاهایم را کمتر کنم.
تقریباً همهٔ بخشهای خبرنگاری را برای خودم حفظ کردهام. هنوز دلم میخواهد کشور به کشور، شهر به شهر، خیابان به خیابان و کوچه به کوچه جستوجو کنم و بنویسم.
۱۰. در جایگاه دبیر، چگونه میان خبرهای روزانه و گزارشهایی که به چند هفته یا چند ماه تحقیق نیاز دارند تعادل برقرار میکنید؟ برای دفاع از یک گزارش زمانبر چه میکنید؟
خبر و روایت اولیه را در زمانی که باید منتشر شود، منتشر میکنیم. در ادامه، گزارشهای تکمیلی را با صرف وقت و تحقیق کافی برای انتشار آماده میکنیم.
برای دفاع از گزارشی زمانبر، تلاش میکنم به موضوع مسلط شوم، ابعاد مختلفش را بررسی کنم و به زاویهٔ دید، اطلاعات یا فرض تازه و ارزشمندی برسم که صرف آن زمان را توجیه کند.
۱۱. سوژههای شما معمولاً از کجا آغاز میشوند؟ از مشاهدهٔ روزمره، گفتوگو با مردم، یک سند، دادههای اقتصادی یا پرسشی بیپاسخ؟ شکلگیری یکی از گزارشهای مهمتان را از نخستین نشانه تا انتشار روایت کنید.
از مشاهده و شنیدن مردم. گاهی قصههای مهمی دارند و ممکن است خودشان هم ندانند آن قصه چقدر مهم است، اما روزنامهنگار میتواند تشخیصش بدهد.
در گزارشی دربارهٔ تأثیر جنگ بر سه نسل از دهقانان افغانستان، از میان گفتوگو با مهاجران به قصههای واقعی و تکاندهندهای رسیدم. مصاحبهشوندگان میگفتند اینها در افغانستان جنگزده اتفاقهایی عادیاند، اما برای من تراژدی بودند.
۱۲. وقتی دربارهٔ فقر، دستمزد، اشتغال یا مسکن مینویسید، چگونه میان آمار، نظر کارشناسان و زندگی مردم ارتباط برقرار میکنید؟ آیا گزارش میدانیای داشتهاید که برداشت اولیهتان از آمار را تغییر دهد؟
همهٔ دادهها را بررسی و راستیآزمایی میکنم. گزارشهای زیادی از این دست داشتهام، چون آمار در ایران گاهی سانسور میشود، بهروز نیست یا فقط بخشی از واقعیت را نشان میدهد که سیاستگذاران میخواهند.
۱۳. برای نزدیکشدن به کسانی که از رسانه یا پیامد حرفزدن میترسند چه میکنید؟ تجربهای را روایت کنید که جلب اعتماد یک منبع زمان زیادی برده یا ممکن نشده است.
پیش از مطرحکردن خواستهام، تلاش میکنم افکار، موقعیت و شرایطشان را بشناسم و به آنها اطمینان بدهم که مراقبشان هستم. البته گاهی این کار بسیار دشوار است.
برای گزارشی که نامزد جایزهٔ سوئیس شد، باید با کارگران مهاجر فاقد مجوز کار گفتوگو میکردم، درحالیکه پیمانکاران مدام آنها را زیر نظر داشتند. اگر میفهمیدند کارگری با خبرنگار حرف زده، ممکن بود اخراجش کنند یا به افغانستان بازگردانده شود.
بعضی از آنها حتی اجازهٔ ضبط صدا و تصویر نمیدادند. درک میکردم که اعتماد به خبرنگار ممکن است چه هزینهٔ سنگینی برایشان داشته باشد.
۱۴. صحنهها و گفتوگوهای گزارشهایتان را چگونه ثبت و راستیآزمایی میکنید؟ وقتی کسی اتفاقی قدیمی را با جزئیات روایت میکند، چگونه میان خاطره، مشاهدهٔ مستقیم و اطلاعات قابلتأیید تمایز میگذارید؟
از ابزارهای مختلف استفاده میکنم. حتی جزئیات توصیف یک صحنه، نام خیابان یا زمان و مکان اتفاق را بررسی میکنم تا خطایی رخ ندهد.
وقتی کسی روایتی قدیمی را تعریف میکند، جزئیاتش را با اسناد، روزنامههای همان دوره، کتابها و روایت شاهدان دیگر میسنجم تا ببینم اطلاعات بهدستآمده تا چه اندازه قابلاتکاست.
۱۵. کدام گزارش بیش از همه نگاه شما را تغییر داده است؟ چه چیزی در جریان تحقیق فهمیدید که پیش از آغاز کار انتظارش را نداشتید؟
مجموعهگزارشهایی که از سیستان و بلوچستان نوشتم. این گزارشها نشانم دادند فقر چگونه سرنوشت یک انسان، خانواده و جامعه را تغییر میدهد.
برای گزارشی دربارهٔ نابودی هامون به منطقه رفتم. از پشت میز، این گزارش میتوانست شامل آمار تراز آب، علتهای خشکشدن دریاچه و پیامدهایی مانند فرونشست و طوفان شن و نمک باشد. اما در میدان با فقر هولناکی روبهرو شدم که خشکشدن دریاچه بهجا گذاشته بود، با بیمارانی که گرفتار آسم بودند و حتی پول خرید یک اسپری ساده را نداشتند، و مادری که جلوی چشم سه فرزندش نفسش بالا نیامده بود، چون پول درمان آسم را نداشت.
پیامدهای خشکشدن هامون بر زندگی مردم اطرافش برایم تکاندهنده بود.
۱۶. کدام گزارش شما به پاسخگویی یک مسئول، پیگیری عمومی یا تغییری مشخص انجامید؟ چه گزارشی هم با وجود اهمیتش، واکنشی متناسب نگرفت و این تجربه چه اثری بر شما گذاشت؟
«نان قسطی» یکی از آن گزارشها بود. با مردم محلی در نقاط مختلف ایران در ارتباطم. یکی از آنها گفت پسرخالهاش در دشتیاری نانوایی دارد و مشتریانی هستند که کارت ملیشان را گرو میگذارند و نان نسیه میبرند.
با نانوا تماس گرفتم و عکس دفتر حساب و شمارههای ملی را دریافت کردم. از طریق یکی از آشنایانم در سازمان هدفمندی یارانهها، شمارهها را با نام افراد تطبیق دادم. اطلاعات درست بود.
بسیاری از این خانوادهها در سرپناههای دستساز با چوب و حصیر زندگی میکردند و تلفن نداشتند. از طریق موبایل کاسبان محله با آنها حرف زدم. پس از اطمینان از اطلاعات، به منطقه رفتم. آنجا فهمیدم صنف نانوایان، نانواییهای دیگری در شهرها و مناطق دیگر میشناسد که چنین مشتریانی دارند.
بعد از انتشار گزارش، واکنشهای زیادی شکل گرفت. بعضی خبرگزاریهای بزرگ تهران خبر را تکذیب کردند و برخی مسئولان گفتند سیاهنمایی شده و باید با خبرنگار برخورد امنیتی شود. در مقابل، خبرنگاران محلی به نانواییها رفتند، فیلم و مصاحبه و مدرک تهیه کردند و خبر را تأیید کردند. خبرنگاران استانهای دیگر هم نمونههایی پیدا کردند. کمک خبرنگاران بومی بود که باعث شد خطر دستگیری من رفع شود.
واکنشها به مقامات عالی کشور رسید. فرماندار وقت چابهار با من تماس گرفت و گفت برای نانواییهای آن مناطق سهمیهٔ آرد رایگان در نظر گرفته تا به این مشتریان نان رایگان بدهند. خیرانی هم برای پرداخت بدهی خانوادهها اعلام آمادگی کردند.
یک کارخانهدار پیشنهاد داد در منطقه کارگاه دوخت لباس راه بیندازد و تجهیزات و آموزش رایگان بدهد تا مردم لباس کارگران چند کارخانه را بدوزند و درآمد داشته باشند. اما گرفتن مجوز با بوروکراسی پیچیده و موانع زیادی روبهرو شد و کار رها شد.
گزارشهایی که واکنش متناسب نگرفتند، معمولاً از اساس اجازهٔ انتشار پیدا نکردند، مثل تحقیق دربارهٔ شلیک به هواپیمای اوکراینی و بررسی آفلاتوکسین در شیرهای بستهبندی. برای هر دو وقت زیادی گذاشته بودم. وقتی سانسور شدند، مدتها احساس بیهودگی میکردم.
۱۷. نخستین جرقهٔ گزارش «یک تکه زمین فقیر» چه بود؟ در ابتدا میدانستید قرار است روایت سه نسل را بنویسید یا این ساختار در جریان تحقیق پیدا شد؟
از یک اتفاق شروع شد. مادرم از بالکن خانه دید پسربچهٔ رفتگری در کوچهای خلوت مورد تعرض پیمانکارش قرار گرفته است. دستپاچه صدایم کرد تا به کودک کمک کنیم.
آنقدر ذهنمان درگیر کمک به کودک بود که حتی به ثبت تصویر فکر نکردیم. در آن لحظه دلیلی هم برای این کار نمیدیدیم. همهٔ فکرمان نجات کودک بود.
در ابتدا اصلاً تصور نمیکردم ماجرا اینقدر گسترده باشد. تلاش برای پیداکردن کودک مرا به آدمهایی رساند که زندگیشان با این قصه گره خورده بود و هرکدام سرگذشت شگفتانگیزی داشتند.
۱۸. در معرفی گزارش نوشتهاید گردآوری اطلاعات حدود یک سال طول کشیده است. این یک سال چگونه گذشت؟ دشوارترین مرحلهٔ تحقیق چه بود و چه زمانی احساس کردید گزارش شکل گرفته است؟
بخش عمدهٔ آن یک سال صرف تلاش من و یک وکیل برای پیداکردن کودک و اثبات شرایط دشوار زندگی و کار غیرقانونی او شد. میخواستیم مجوز سپردنش به مددکاران و نیکوکاران را بگیریم.
فرایند دادگاهها سخت و طولانی بود. به نظر من، کودکان از حمایت قانونی کافی برخوردار نیستند و اثبات تعرض هم فرایند بسیار دشواری دارد که میتواند به تبرئهٔ متهمان بینجامد.
علاوه بر پیگیری قضایی، باید با گروه بزرگی از مهاجران افغانستانی گفتوگو میکردم، کسانی را که کودک را میشناختند پیدا میکردم و دربارهٔ تاریخ معاصر افغانستان میخواندم. همهٔ این کارها زمان زیادی میخواست.
۱۹. چگونه به راویان گزارش رسیدید و ارتباط میان نسلها را بازسازی کردید؟ کدام بخشها بر گفتوگوی مستقیم، کدام بر خاطرات خانوادگی و کدام بر اسناد و پژوهشها استوار بودند؟
از یک سرنخ به راویان رسیدم. نوجوانی با تبار ایرانی و افغانستانی که همراه کودک آسیبدیده مسئول جاروکردن یک محله بود، شناسنامه نداشت و سرگذشتش به زندگی پدر و مادربزرگش میرسید.
برای شناخت بیشتر جامعهٔ افغانستان، با گروه بزرگی از مهاجران گفتوگو کردم، افرادی با سن، تحصیلات، شغل و دیدگاههای متفاوت. قصهٔ کسانی که نامشان در گزارش آمده واقعی است، حتی سیگارفروشی که در فرودگاه کابل سیگار میفروخت و برای فرار از افغانستان سوار هواپیمای نجات شد.
اطلاعات مربوط به قوانین کودکآزاری و تعرض در ایران و دادههای اقتصادی افغانستان در دورههای پیش و پس از جنگهای مختلف نیز بر پژوهش استوار بود.
۲۰. چرا گزارش را با زندگی قندیگل آغاز کردید؟ هنگام نوشتن دربارهٔ زنی که زندگیاش از خلال خاطرات دیگران روایت میشود، چگونه به شخصیت او نزدیک شدید و چه جزئیاتی را بهدلیل نداشتن تأیید کافی کنار گذاشتید؟
قندیگل زنی قوی و باهوش و پناه خانواده بود. جنگ عشقش، زندگی خودش و بعد زندگی فرزندانش را گرفت. در ذهن من شبیه سرزمین افغانستان بود. برای همین فکر کردم مناسبترین شخصیت برای آغاز روایت افغانستان است.
جزئیات زیادی را بهدلیل کافینبودن تحقیق یا جلوگیری از طولانیشدن گزارش کنار گذاشتم، از جمله روایتهایی دربارهٔ گسترش اعتیاد در بعضی شهرهای افغانستان در خلال جنگ، ویرانی شهرهای تاریخی و فقری که بعضی خانوادهها را به فروش فرزندانشان واداشته بود.
۲۱. تجربهٔ پیگیری کودکآزاری چگونه وارد گزارش شد؟ چه زمانی تصمیم گرفتید نقش شخصی خود را نیز در متن آشکار کنید و این تصمیم چه تأثیری بر ساختار و لحن گزارش گذاشت؟
اصلاً به آن اتفاق بهعنوان سوژهٔ گزارش نگاه نمیکردم. فقط میخواستم بهعنوان یک انسان، کودکی را از موقعیتی تهدیدکننده نجات بدهم. ابتدا حتی نمیدانستم افغانستانی است.
در نهایت وکیل پیشنهاد داد گزارش ماجرا را بنویسم. برای مستندبودن متن، ناچار شدم نقش خودم را هم آشکار کنم. نمیدانم چرا از اینکه خودم بخشی از گزارش باشم خوشحال نبودم.
۲۲. در این تجربه، مرز میان مشاهدهکردن، گزارشدادن و مداخله برای کمک به کودک را چگونه تعیین کردید؟ آیا این اتفاق تعریف شما از مسئولیت روزنامهنگار را تغییر داد؟
پیش از آنکه خودم را روزنامهنگار بدانم، انسان میدانستم. واکنشهایم، واکنش انسانی بود که در برابر جامعه و بهویژه کودکان احساس مسئولیت شهروندی میکند.
وقتی تصمیم گرفتم گزارش را بنویسم، به این فکر کردم که روزنامهنگار نباید آدمها را فقط سوژه ببیند. ما نسبت به انسانهای دیگر مسئولیم. اگر فقط به پیشبردن گزارش فکر میکردم، شاید بهجای کمک به کودک دنبال ضبط تصویر میرفتم یا نگرانی کمتری دربارهٔ اخراج و بازگرداندن مهاجران، گمشدن کودک و سرنوشتش داشتم.
برای من سرنوشت آن کودک از نوشتن گزارش مهمتر بود. این تجربه باعث شد فکر کنم روزنامهنگاری بدون نگاه انسانی، صرفاً به تولید و فروش یک کالا تبدیل میشود.
۲۳. برای حفاظت از کودک و دیگر راویان، دربارهٔ انتشار نامها، مکانها و جزئیات چه تصمیمهایی گرفتید؟ آیا امروز چیزی هست که ترجیح بدهید در نسخهٔ منتشرشده تغییر کند؟
گزارش را زمانی منتشر کردم که فکر میکردم اطلاعاتش دیگر خطری برای کودک و راویان ندارد. کودک را تا آن زمان به افغانستان بازگردانده بودند.
امروز گزارش را تغییر نمیدهم، اما هنوز به سرنوشت آن کودک فکر میکنم و نگرانم در افغانستان چه بر او میگذرد. خیلی دوست دارم او و دوستش را دوباره پیدا کنم.
۲۴. چگونه روایت زندگی افراد را با تاریخ جنگ و ساختار اقتصادی افغانستان پیوند دادید؟ در مرحلهٔ نوشتن و ویرایش، چه چیزهایی را کنار گذاشتید تا انسجام گزارش حفظ شود؟
فکر میکردم روایت زندگی آن کودک و مهاجرانی که با آنها گفتوگو کردهام، بدون تاریخ و ساختار اقتصادی افغانستان ناقص است. انگار از قربانیان حرف بزنم، بیآنکه توضیح بدهم چگونه به این موقعیت رسیدهاند. آنها قربانی جنگ و فقر ناشی از آن بودند و نمیشد این واقعیت را حذف کرد.
در ویرایش، ناچار شدم بسیاری از روایتهای مهاجران و دهقانان را کنار بگذارم تا اولویتهای گزارش تحتالشعاع قرار نگیرد و انسجامش حفظ شود.
۲۵. پس از انتشار، آیا توانستید سرنوشت افراد یا پروندهٔ مطرحشده را پیگیری کنید؟ فقط در حدی که انتشارش امن است، بگویید امروز چه اطلاعات تازهای دارید و چه پرسشهایی همچنان بیپاسخ ماندهاند.
متأسفانه ردی از آنها باقی نماند، چون دولت ایران مهاجران را بهصورت گسترده اخراج کرد. متهم پرونده در دادگاه تبرئه شد و به کارش برگشت. من نگران کودکانی هستم که ممکن است در معرض آسیب باشند و دیگر در دسترس من نیستند تا بتوانم وضعیتشان را پیگیری کنم.
۲۶. گزارش «یک تکه زمین فقیر» چگونه برای جایزهٔ True Story Award ۲۰۲۶ ارسال شد؟ خودتان آن را انتخاب کردید و چرا این اثر را نمایندهٔ کارتان دانستید؟
خودم آن را به پیشنهاد و تشویق دوستان روزنامهنگارم فرستادم. این گزارش را عمیقاً دوست دارم، چون مسئولیت انسانی و حرفهایام را به من یادآوری کرد و روایت کسانی شد که تریبونی برای بیان رنجشان ندارند.
فکر میکنم بسیاری از روایتهای روزنامهنگاران غیربومی و رسانههای جریان اصلی جهان از منطقهٔ ما، نمیتوانند تجربهٔ زیسته و پیچیدگیهای زندگی ما را بهخوبی منتقل کنند. احساس کردم بهعنوان روزنامهنگاری بومی، میتوانم این پیچیدگیها را بهتر روایت کنم.
«یک تکه زمین فقیر» فاجعهٔ رخداده برای یک کودک را در پیوند با محیط زندگی، مهاجرت، جنگ و مناسبات قدرت و اقتصاد بررسی میکند. این همان چیزی است که از گزارشنویسی میخواهم و قصد دارم ادامهاش بدهم.
۲۷. خبر نامزدی را چگونه دریافت کردید؟ آن لحظه کجا بودید، نخست با چه کسی صحبت کردید و این توجه بینالمللی چه معنایی برایتان داشت؟
خبر را از نمایندگان جشنواره دریافت کردم. در خانه بودم و اولین کسی که با او حرف زدم سردبیرم بود.
این توجه برایم به این معنا بود که صدای ما در جهانی بزرگتر از منطقه و زادگاهمان شنیده میشود و میتوانیم دربارهٔ رنجها و دغدغههایمان با انسانهای سراسر جهان حرف بزنیم.
۲۸. آیا امکان حضور در جشنوارهٔ برنِ سوئیس فراهم شد؟ اگر نه، چه مانعی وجود داشت و آیا توانستید به شکل دیگری در معرفی گزارش و گفتوگو با مخاطبان مشارکت کنید؟
متأسفانه نتوانستم بروم. ایران درگیر جنگ دیگری شد، سفارت سوئیس تعطیل شد و نتوانستم ویزا بگیرم. با نمایندگیهای سوئیس در کشورهای همسایه هم تماس گرفتم، اما همکاری نکردند و شرطهایی مثل شش ماه اقامت در آن کشور مطرح میکردند.
برایم تلخ بود که در همان دوره، فوتبالیستها برای جام جهانی ویزای آمریکا میگرفتند، سینماگران به جشنوارهٔ کن میرفتند و تجار سفر کاری داشتند، اما من بهعنوان روزنامهنگار هیچ امکان و کمکی برای حضور در این رویداد دریافت نکردم.
۲۹. خواندهشدن گزارش به زبانی دیگر چه تجربهای بود؟ در ترجمه یا معرفی اثر برای مخاطب خارجی، چه چیزی دربارهٔ زندگی راویان نیاز به توضیح بیشتری داشت؟
اینکه مخاطبانی از زبانها، فرهنگها و کشورهای دیگر رنج انسانهای ساکن زادگاهم را بخوانند، برایم احساس همدلی ایجاد میکرد، این احساس که در جهان تنها نیستیم.
فکر میکنم موقعیت دشوار راویان و ترس و نگرانیشان از حرفزدن، به توضیح بیشتری نیاز داشت. همینطور رنج عبور از مسیرهای خطرناک برای رسیدن به ایران، زندگی مهاجران فاقد مدارک اقامت و بازگرداندنشان به افغانستان.
۳۰. آیا این نامزدی در شرایط کار، امکان پیگیری سوژهها یا ارتباطات حرفهای شما تغییری ایجاد کرد؟ برای ادامهٔ گزارشهای تحقیقی و روایی، چه حمایت عملیای بیشتر نیاز دارید؟
این نامزدی نشان داد که در رسانههای کشوری گرفتار سانسور و محدودیت آزادی بیان، روزنامهنگارانی هستند که در شرایط دشوار تلاش میکنند گزارشهایی با استانداردهای بینالمللی بنویسند و در شرایطی نابرابر با دیگر روزنامهنگاران جهان رقابت کنند.
برای ادامهٔ این کار، روزنامهنگاران باید بتوانند بدون نگرانی از بهخطرافتادن معیشتشان، وقت بیشتری صرف گزارشهای تحقیقی و باکیفیت کنند.
۳۱. اکنون روی چه گزارش، تحقیق یا پروژهای کار میکنید که بتوانید بدون آسیب به روند کار یا امنیت منابع معرفیاش کنید؟ آیا فعالیت حرفهای دیگری خارج از تحریریه دارید که در معرفی عمومی شما کمتر دیده شده باشد؟
این روزها ذهنم درگیر تأثیر نابرابری بر زندگی کودکان است. پس از نوشتن «یک تکه زمین فقیر»، بهعنوان روزنامهنگار احساس مسئولیت بیشتری در قبال کودکان پیدا کردهام. این موضوع انگیزه و امید تازهای برای نوشتن به من داده است. در تدارک گزارشهایی دربارهٔ کودکان هستم و حتماً آن را با جدیت دنبال میکنم.
۳۲. در جایگاه دبیر سرویس، چه تصمیمی گرفتهاید تا خبرنگاران جوان، بهویژه زنان، فرصت بیشتری برای گزارش جدی، مأموریت میدانی یا پیشرفت داشته باشند؟ نمونهای عملی را توضیح دهید.
کارآموزان زیادی را رایگان آموزش دادهام که بیشترشان زن بودهاند. از این کار لذت میبرم و فکر میکنم باید شبکهای از روزنامهنگاران تحقیقی شکل بگیرد تا اعتماد به رسانهها برگردد.
بعضی از کارآموزانم اکنون در رسانههای ایران مشغولاند. در حال حاضر هم دو کارآموز زن دارم که به آیندهٔ یکی از آنها بسیار امیدوارم.
۳۳. در سالهای اخیر، سانسور، احضار یا رسیدگی قضایی چه تأثیری بر انتخاب سوژه و شیوهٔ کارتان گذاشته است؟ موقعیتی را روایت کنید که مجبور شدید دربارهٔ انتشار، تغییر متن یا ادامهٔ پیگیری تصمیم دشواری بگیرید.
یکی از تجربههایم تحقیق دربارهٔ هواپیمای اوکراینی بود. در ساعات اولیه، خبرنگاران را به محل سقوط راه ندادند. هلالاحمر از نخستین جاهایی بود که عکس منتشر کرد. با عکاسش تماس گرفتم و خواستم همهٔ عکسها را با دقت ببینم.
مقامها گفته بودند موتور آتش گرفته است. در عکسی از بال راست، چند سوراخ دیدم که شبیه اثر اصابت بودند و لبههایشان رو به داخل بود. این مشاهده برایم سؤال ایجاد کرد و باعث شد با متخصصان هواپیماهای نظامی و تجاری گفتوگو کنم. آنها دربارهٔ عملکرد مهمات پدافندی و آسیب ناشی از ترکشها توضیح دادند.
با خانوادههای قربانیان حرف زدم و به سازمان هواپیمایی اوکراین ایمیل زدم. گفتند اطلاعات مسافران محرمانه است و نمیتوانند فهرست خریداران بلیت را بدهند. با خلبانانی در کشورهای همسایه هم صحبت کردم تا بدانم پروازهای همزمان چه دیدهاند. پس از این بررسیها، برای خودم تردیدی نمانده بود که به هواپیما شلیک شده است.
بااینحال، روزنامه حاضر نشد گزارش را منتشر کند. به من گفتند ممکن است روزنامه توقیف شود، کارکنان بیکار شوند و گرفتاری امنیتی پیدا کنند. فقط توانستم بخشی از پرسشهایم دربارهٔ روایت رسمی را در صفحهٔ شخصی و «تجارتنیوز» منتشر کنم. برای همان مطالب هم احضار شدم. سه روز پس از سقوط، مقامها شلیک را پذیرفتند.
تحقیق دیگری دربارهٔ آفلاتوکسین در شیرهای بستهبندی داشتم. نمونههایی تصادفی از فروشگاههای شهر خریدم و به آزمایشگاه مرجع مواد غذایی سپردم. در نتایجی که دریافت کردم، میزان آفلاتوکسین بعضی نمونهها بالاتر از حد مجاز بود، اما گزارش به این دلیل که موجب تشویش اذهان عمومی میشود، اجازهٔ انتشار نگرفت.
هزینهٔ خرید نمونهها و آزمایشها را خودم پرداخته بودم. منتشرنشدن گزارش احساس نوعی خیانت در حق جامعه در من ایجاد کرد. واقعیتی را میدانستم و نمیتوانستم منتشرش کنم. بعدتر در توییتر دربارهاش نوشتم، اما احساس من تغییر نکرد. بحرانها و خبرهای تازه توجه مردم را به موضوعهای دیگری برده بود و نوشتهام چندان دیده نشد.
۳۴. آیا زمانی به ترک روزنامهنگاری فکر کردهاید؟ چه اتفاقی شما را به آن نقطه رساند و چه چیزی در تصمیم نهاییتان نقش داشت؟
بعد از منتشرنشدن تحقیق هواپیمای اوکراینی، بسیار غمگین و عصبانی بودم. احساس بیفایدهبودن میکردم و حتی حس میکردم گناهکارم. انگار در برابر جان ۱۷۶ سرنشین هواپیما مسئولیت سنگینی داشتم که ادا نکرده بودم. همکارانم میدانستند چقدر ناراحتم و مدیر روزنامه هم تلاش کرد آرامم کند.
خوب به یاد دارم وقتی خبر پذیرش شلیک را شنیدم، در بزرگراه چمران رانندگی میکردم. رادیو روشن بود و من پشت فرمان هقهق گریه میکردم.
بعد از آن دیگر نتوانستم با آن روزنامه کار کنم. مدتی با خودم کلنجار رفتم و استعفا دادم. میدانستم روزنامهها در ایران زیر چه فشار سانسوری کار میکنند و همکارانم را مقصر نمیدانستم، اما انگیزهای برای ماندن نداشتم.
امروز، فکرکردن به تأثیر نابرابری بر زندگی کودکان و مسئولیتی که پس از «یک تکه زمین فقیر» در قبال آنها احساس میکنم، دوباره به من انگیزه و امید نوشتن داده است.