از شراره مهبودی
ویکتور هوگو نامش را دور یک قلعه نوشته است. حروف سرخِ نام او و عبارت سفیدِ «Umbra mei»، به معنای «سایهٔ من»، بنایی با چهار برجک را دربر گرفتهاند. در توضیح کنار اثر، نام نویسنده نشانهای از مقاومت و اصرار بر بودن در تبعید خوانده شده است. در خانهٔ او در میدان وُژ پاریس، میان اینهمه تاریخ و نام و تصویر، همین چند سطر مرا نگه میدارد.
من نویسنده و روزنامهنگارم و این روزها در پاریس، در تبعید، زندگی میکنم. امروز به خانهٔ نویسندهای آمدهام که ناچار شد فرانسه را ترک کند. فرانسهای که به من پناه داده، روزی ویکتور هوگو را از خود رانده بود. این دو واقعیت در یک اتاق کنار هم قرار میگیرند و نمیگذارند کشورها را یکبار برای همیشه با یک صفت به خاطر بسپارم.
در موزه، کاغذها پشت شیشهاند و نام نویسنده با احترام تکرار میشود. تاریخهای زیر آثار، این آرامش را به هم میزنند: بخشی از آنچه اکنون با مراقبت نگهداری میشود، در تبعید پدید آمده است. اگر به این تاریخها بیاعتنا باشم، ممکن است مخالفت و رنجِ یک زندگی را هم جزئی از تزئینات خانه ببینم.
هوگو از ۱۸۳۲ تا ۱۸۴۸، با همسرش، ادل فوشه، و چهار فرزندشان در آپارتمان طبقهٔ دوم این ساختمان زندگی میکرد. در پیشاتاق، چهرههای خانواده از قابها نگاه میکنند. دیوارهای طلایی و نقشدار، پرترهها و اثاثیه، خانهای را به یاد میآورند که در آن چهار کودک بزرگ میشدند. در سالن سرخ، زندگیِ خانوادگی به زندگیِ ادبی و سیاسی میپیوندد. اینجا حالوهوای محفلِ نویسندگان و هنرمندان بازسازی شده است؛ هوگو در میان دوستانش، در سالهای رمانتیسم، با نمایشنامهها و شعرهایی که نامش را بر سر زبانها انداخته بودند. در میان همین سالها، تاریخ مرگ دخترش لئوپولدین هم هست: ۱۸۴۳. به چهرههای خانواده نگاه میکنم و به جای خالیای که پس از آن در زندگیشان مانده است.

در همین دورهٔ اقامت، در سال ۱۸۴۵، نوشتنِ رمانی را آغاز میکند که سرانجام «بینوایان» خواهد شد. کتاب در این خانه تمام نمیشود. کار متوقف میماند، سالها بعد در تبعید از سر گرفته میشود و سرانجام در ۱۸۶۲ به دست خوانندگان میرسد. ژانوالژان و کوزت از یک نشانی و یک دورهٔ زندگیِ نویسنده فراتر میروند. فکر میکنم چه اندازه زندگی میتواند میان اولین و آخرین صفحهٔ یک کتاب فاصله بیندازد؛ و نویسنده، با همهٔ آنچه بر او گذشته، دوباره به سراغ آدمهای ناتمامش برگردد.
برای دنبالکردنِ هوگو در این اتاقها، باید گاهی از تاریخِ روی دیوار عقبتر رفت. در ۱۸۲۹، پیش از سکونت در این خانه، «آخرین روز یک محکوم به اعدام» را منتشر کرده بود. روایت را به مردی میسپارد که منتظرِ مرگ است. خواننده با او زمان را میگذراند؛ در انتظار، ترس و فکرهایی که راهی برای فرار از حکم پیدا نمیکنند. اعدام، در این نزدیکی، دیگر کلمهای دور در انتهای خبر نیست. باید مدتی در ذهنِ انسانی ماند که قرار است کشته شود.
مخالفتش با اعدام به کتاب محدود نمیماند؛ برای نجات محکومان نیز مداخله میکند. در یکی از سخنرانیهایش، از قانونگذارانی که مصونیت خانه را به رسمیت شناختهاند میخواهد مصونیتی والاتر را بپذیرند: مصونیت جان انسان. وقتی این سخنرانی را میخوانم، خانهٔ او دوباره پیش چشمم میآید. از پشتِ دیوارها و درها، بحث به کسی میرسد که باید بتواند زنده بماند؛ حتی هنگامی که جامعه حکمِ حذفش را صادر کرده است.
تابلوی سالن سرخ، گذشتهٔ سلطنتطلبانهٔ هوگو و پیوستن او به جمهوری در ۱۸۴۸ را یادآوری میکند. سه سال بعد، در برابر کودتای لوییناپلئون بناپارت میایستد. یازدهم دسامبر ۱۸۵۱ از پاریس خارج میشود، با گذرنامهای به نامِ دیگری. نویسندهای که نامش شناخته شده است، برای عبور باید نامِ خود را پنهان کند. نخست بروکسل، بعد جرزی و سپس گرنزی. در ۱۸۵۹ عفوِ ناپلئون سوم را نمیپذیرد و میگوید: «وقتی آزادی بازگردد، من هم بازخواهم گشت.» بازگشتش تا سقوط امپراتوری در ۱۸۷۰ به تعویق میافتد؛ نزدیک به نوزده سال دوری.
با رسیدن به اتاق چینی، در همان آپارتمانِ پاریسی به سالهای گرنزی میرسیم. فانوسِ روشن، قاب چوبیِ تیره و منگولههای سرخ دارد. آدمها و بناها روی صفحههایش نقش بستهاند؛ ظرفهای آبیوسفید در قفسهها ردیف شدهاند و گلها و جانوران خیالی روی چوبها نشستهاند. این تزئینات را هوگو با همکاری صنعتگران برای خانهٔ ژولیت دروئه، همراه دیرینش، در گرنزی ساخته بود. بعدها آنها را به پاریس آوردند و برای موزه دوباره چیدند. اتاقی از سالهای دوری، در خانهٔ پیش از تبعید جا گرفته است.

در سالن غذاخوری، ذوقِ ساختن ادامه دارد. هوگو اثاثیهٔ قدیمی را میخرید و به دست نجاران میسپرد تا بازشان کنند و به شکل دیگری درآورند: دری که میز میشود، صندوقی که به نیمکت یا بوفه بدل میشود. کنار نویسنده، مردی را تصور میکنم که دربارهٔ شکلِ یک پایه یا جایِ یک تکه چوب تصمیم میگیرد. او در تبعید، خانهای را تا کوچکترین جزئیاتش میساخت؛ جایی برای زندگیِ هرروزه، در فاصلهای طولانی از بازگشت.
ژولیت هم در این زندگی مینویسد. نامههایش به هوگو، از ۱۸۳۳ تا ۱۸۸۳، نیمقرن را دربرمیگیرند. در آنها از خود، از اطرافیان و از رخدادهای زمانه میگوید. بنا بر پژوهشهای فلورانس نوگرت، خاطراتِ او از زندگی در صومعه، به نوشتنِ بخشی از «بینوایان» کمک کرده است. کنارِ تزئیناتِ خانهای که برای ژولیت ساخته شده، این سهمِ او در ساختهشدنِ یک رمان هم به یاد میآید.
بعدها، هنگام نوشتن این یادداشت، عکسِ اتاق چینی را کنار نامهای میگذارم که هوگو در ۲۵ نوامبر ۱۸۶۱ به کاپیتان باتلر نوشته است. باتلر دربارهٔ لشکرکشیِ فرانسه و بریتانیا به چین نظرش را میخواهد. پاسخ، حکایتِ دو راهزن است: یکی غارت کرده و دیگری آتش زده است. هوگو نامشان را هم میگوید؛ فرانسه و انگلستان. موضوع، غارت و ویرانیِ کاخ تابستانی پکن است. آرزو میکند فرانسه روزی اموالِ غارتشده را به چین بازگرداند و مینویسد: «آنچه زمان میسازد، به انسان تعلق دارد.»

در عکس، چین از صافیِ ذوق و خیالِ اروپاییِ قرن نوزدهم گذشته است؛ در نامه، هوگو در برابرِ اقدامِ کشورِ خودش ایستاده. پیشتر، در «جنگ علیه ویرانگران»، نوشته بود استفاده از یک بنا به مالکِ آن تعلق دارد و زیباییاش به همه؛ «به شما، به من، به همهٔ ما». این «همهٔ ما» از اتاق بیرون میرود. برای منِ فارسیزبان هم جا باز میکند؛ برای کسی که میتواند با اثری متعلق به زبانی دیگر رابطه برقرار کند، آن را دوست بدارد، نقد کند و در نگهداریِ معنایش سهمی داشته باشد.
در ادامهٔ دیدار، مسیرِ آپارتمان به سالهای پس از بازگشت میرسد؛ به اتاق کار و سرانجام اتاق خواب. این آخرین اتاق، بازسازیِ اتاقِ خانهای دیگر در خیابان ایلو است؛ جایی که هوگو در ۲۲ مه ۱۸۸۵ درگذشت. تخت همان تخت است، اما نشانی عوض شده. در یک آپارتمان، از جوانیِ او تا پایانِ زندگیاش گذشتهایم، بیآنکه این زندگی واقعاً در همین چند اتاق رخ داده باشد. اشیا را از خانههای مختلف آوردهاند تا بتوان سرگذشتی پراکنده را دنبال کرد.
این کنار هم آمدن، حاصلِ دوستی هم بوده است. پل موریس در ۱۸۳۶، هجدهساله، برای نخستین بار از درِ خانهٔ هوگو وارد شد. دههها بعد، با اهدای مجموعهاش و همراهیِ خانوادهٔ نویسنده، به شکلگرفتنِ موزه کمک کرد؛ موزهای که در ۳۰ ژوئن ۱۹۰۳ افتتاح شد. چیزهایی که روزی هدیه، یادگاری یا وسیلهٔ زندگیِ دوستی بودهاند، امکانِ این آشناییِ دیرهنگام را فراهم کردهاند.
یک طبقه پایینتر، نمایشگاه «هوگو و معماری؛ از سنگ تا قلم» خانههای دیگری پیش رو میگذارد. اینجا بناها گاهی از لکههای جوهر بیرون میآیند. رواقی به چهرهای ناآرام شباهت پیدا میکند؛ قلعهای کوچک در گوشهٔ تودهای تیره پیداست. برای اثری به نام «بورگ»، سه تختهٔ کفپوش را کنار هم گذاشته و روی چوب خام کار کرده است. مصالحِ ساختن میتوانند همین باشند: جوهر، چند تکه چوب، و توجه به شکلی که هنوز کامل نشده است.

واژهٔ «بورگ»، به معنای قلعه، ما را به سرزمینهای آلمانی میبرد؛ به قلعههای کنار راین که هوگو در سفرهایش دیده بود و بعدها از حافظه به طراحیهایش راه یافتند. نامههای سفر ۱۸۴۰ نیز به کتاب «راین» بدل شدند. این دلبستگی در روزگاری شکل میگرفت که خود رود موضوع کشمکش بر سر مرزها بود؛ هوگو هم از ادعاهای ملیِ زمانهاش برکنار نمانده بود. بااینحال، بناهای آن سوی مرز در تخیلش ماندند و به آثارش راه پیدا کردند. کنار این قلعهها، به چیزهایی فکر میکنم که از سرزمینی دیگر میگیریم و با خود نگه میداریم؛ چیزهایی که رابطهٔ ما با آن سرزمین را از داوری دربارهٔ حکومتها و اختلافهای سیاسی فراتر میبرند. قلعههای راین اکنون در خانهٔ نویسندهای فرانسوی پیش روی مناند؛ بخشی از جهانی که از راه سفر و نوشتن، میان آدمها دستبهدست میشود.
در «یادگار»، پاریس روی کاغذ جمع شده: طاق پیروزی، ستون واندوم، مونمارتر، برجهای نوتردام و پانتئون. طرح متعلق به حدود ۱۸۶۴ است؛ به سالهای تبعید. پاریسی که امروز میتوانم در آن راه بروم، اینجا تصویرِ شهری است که نویسنده از آن دور مانده. به فاصلهٔ میان یک شهر و آنچه از آن در ذهن باقی میماند فکر میکنم. در دوری، ممکن است بنایی کوچک، پنجرهای یا گوشهٔ خیابانی جایی بزرگتر از اندازهٔ واقعیاش در حافظه بگیرد.

بر دیوار، شارل هوگو از شیوهٔ کارِ پدر میگوید: بدون طرحِ اولیه، از جزئی کوچک، مثلاً شیروانیِ خانهای، شروع میکرد و شهر کمکم از سفیدیِ کاغذ سر برمیآورد. این توصیف برای کسی که مینویسد، آشناست. گاهی هنوز نمیدانیم به کجا خواهیم رسید؛ فقط جزئیاتی هست که نمیخواهیم از دستش بدهیم. یک جمله، یک شیء.
میانِ توضیحِ تکنیکها و تاریخِ طرحها، صدای کودکی هم مانده است. جورژ، نوهٔ سهسالهٔ هوگو، پس از دیدنِ قلعهٔ ویاندن در لوکزامبورگ گفته بود: «بابابزرگ، یک خانهٔ شکستهٔ قشنگ دیدم.» تابستان ۱۸۷۱ است. هوگو قلعه را میکشد و حرفِ نوه، سالها بعد، کنارِ اثر به ما میرسد. تاریخ را میخوانم، نامِ تکنیکها را هم، اما آنچه از این تابلو با خود میبرم، صدای کودکی است که برای توصیفِ ویرانه، کلمهٔ «قشنگ» را به کار برده است.
از موزه به میدان وُژ برمیگردم. پاریسِ بیرون، همان شهری است که در اکتبر ۲۰۲۶ اعتراض به هزینهٔ زندگی و وضعیتِ آموزش در آن به خیابان رسیده است. در آستانهٔ تظاهراتِ ۲۴ اکتبر، تعطیلیِ چند موزه، از جمله همین خانه، برای حفظ امنیت اعلام شده بود. خبرِ بستهشدنِ این درها، هنگامِ بازخوانیِ سخنرانیِ هوگو دربارهٔ فلاکت با من است. نهم ژوئیهٔ ۱۸۴۹ است و صدای مخالفتِ نمایندگان هم در متن ثبت شده: میگوید میتوان فلاکت را از میان برد. از سمت راست اعتراض میکنند و او بر فعلش اصرار میورزد: از میان بردن.
بازخوانی این سخنرانی، برای من، بخشی از بازگشت به خانهٔ هوگوست: شنیدن جملهها همراه با مخالفتهایی که هنگام گفتهشدن برانگیختهاند. آنچه امروز ارزش مینامیم، در میان تردید و جدل و شکست شکل گرفته است. شاید چنین خانهای بتواند پناهگاهی باشد برای مرور این میراث؛ مکثی که پس از آن، با توجه بیشتری به آنچه بیرون میگذرد برگردیم.
از میان عکسها، دوباره به کازیمودو نگاه میکنم؛ پیکری خاکستری و ناهموار، چسبیده به ناقوس. نوتردام با او و اسمرالدا چهره پیدا میکند. به صحنهای از رمان فکر میکنم که جمعیت، رنجِ کازیمودو را تماشا و مسخره میکند و اسمرالدا به مردِ تشنه آب میدهد. اشک بر صورت کازیمودو جاری میشود. هوگو خواننده را آنقدر به او نزدیک کرده که دیگر بهآسانی نمیتواند در جمعِ تماشاگران بماند.
«گوژپشت نوتردام» به فارسی ترجمه شده است. میتوان بیآنکه هرگز این میدان و این خانه را دیده باشیم، به آن صحنه رسید و دربارهٔ جایِ خود در برابر رنجِ دیگری فکر کرد. برای من، هوگو در همین خواندنها بخشی از میراثِ بشریت میشود؛ در زندگی خوانندگانی که هرگز آنها را ندید و زبان بسیاریشان را نمیدانست. مترجمان نیز در این آشنایی شریکاند. از خانهٔ هوگو بیرون آمدهام، اما برای برگشتن به آن، میتوانم کتابی به زبانِ مادریام باز کنم.