فاطمه (مژگان) تدریسی، معلم و کنشگر مدنی، صبح شنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ و پس از درگذشت همسرش از زندان کچویی کرج به مرخصی اعزام شد. این خروج موقت به‌معنای آزادی یا پایان محکومیت او نیست؛ تدریسی همچنان در حال تحمل چهار سال حبس قابل اجراست و تاکنون گزارشی از لغو مجازات دو سال تبعید او به زنجان منتشر نشده است.
درِ زندان کچویی کرج برای فاطمه تدریسی باز شد، اما فقط برای چند روز سوگواری. او سه هفته پس از بازگشت از آخرین مرخصی خود، بار دیگر از زندان خارج شد؛ این بار نه برای درمان و نه در پی پایان محکومیت، بلکه پس از مرگ همسرش. تا زمان تنظیم این گزارش در دوشنبه ۲۶ مرداد، مدت مرخصی، نوع تأمین قضایی و تاریخ احتمالی بازگشت او به زندان اعلام نشده است.
بررسی خبرنگار ۱۰۰۱Nomads نشان می‌دهد حبس کنونی فاطمه تدریسی به پرونده‌ای مربوط است که پس از بازداشت دوباره او در شهریور ۱۴۰۲ شکل گرفت؛ پرونده‌ای که به صدور شش سال حبس در حکم اولیه، دو سال تبعید به زنجان و در نهایت چهار سال حبس قابل اجرا انجامید.
مرخصی برای سوگواری، نه آزادی
بر اساس ماده ۱۹۶ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها، در صورت فوت همسر، زندانی می‌تواند به تشخیص دادستان و بدون نیاز به کسب درجه اعتباری معین، حداکثر پنج روز به مرخصی برود.
بااین‌حال، متن دستور قضایی مربوط به مرخصی فاطمه تدریسی منتشر نشده است. بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت این مرخصی چند روز ادامه خواهد داشت یا دقیقاً بر اساس کدام ماده صادر شده است. در استانداردهای حداقلی سازمان ملل برای رفتار با زندانیان نیز تأکید شده است که هرگاه شرایط اجازه دهد، زندانی باید امکان حضور در کنار بستگان در حال مرگ یا شرکت در مراسم خاکسپاری نزدیکان خود را داشته باشد. چنین مرخصی‌ای یک ملاحظه انسانی در دوران حبس است و تغییری در اصل محکومیت ایجاد نمی‌کند.
دو بازداشت در فاصله چهار ماه
نخستین بازداشت فاطمه تدریسی در سال ۱۴۰۲ به روز ۱۹ اردیبهشت بازمی‌گردد. او برای شرکت در تجمع اعتراضی فرهنگیان به میدان بهارستان تهران رفته بود که نیروهای امنیتی بازداشتش کردند. تدریسی پس از بازداشت به زندان قرچک ورامین منتقل شد. او از هفتم خرداد، در اعتراض به شرایط نامناسب محل نگهداری، ادامه بلاتکلیفی و مخالفت با انتقالش به زندان اوین، اعتصاب غذا کرد. در پی این اعتراض، به سلول انفرادی منتقل و از تماس با خانواده محروم شد.
اعتصاب غذای او پس از هشت روز و با وعده رسیدگی مسئولان پایان یافت. تدریسی در میانه تیرماه از زندان قرچک خارج شد، اما گزارش‌های منتشرشده درباره مبنای آزادی او یکسان نیستند: در یک روایت از تبرئه او سخن گفته شده و در روایتی دیگر، آزادی موقت با وثیقه مطرح شده است. دادنامه یا قرار رسمی این پرونده در دسترس عموم قرار نگرفته است. آزادی او کوتاه بود. فاطمه تدریسی اوایل شهریور ۱۴۰۲ بار دیگر بازداشت شد و روز ششم شهریور به زندان کچویی کرج انتقال یافت.
پرونده دوم چگونه به زندان انجامید؟
تفکیک دو بازداشت فاطمه تدریسی برای درک وضعیت کنونی او ضروری است. بازداشت اردیبهشت ۱۴۰۲ در پی حضور او در تجمع معلمان انجام شد و در میانه تیر همان سال به آزادی‌اش انجامید. حبس کنونی اما به پرونده‌ای مربوط است که پس از بازداشت دوباره او در شهریور ۱۴۰۲ تشکیل شد. گزارش‌های عمومی، زمان و محل دقیق بازداشت دوم یا رفتار مشخصی را که مبنای تشکیل این پرونده قرار گرفته، توضیح نداده‌اند. به همین دلیل نمی‌توان با قطعیت نوشت که حکم فعلی او صرفاً به‌دلیل حضور در تجمع ۱۹ اردیبهشت صادر شده است.
حق برگزاری تجمع مسالمت‌آمیز در میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی به رسمیت شناخته شده است؛ میثاقی که ایران نیز به آن پیوسته است. هرگونه محدودیت بر این حق باید قانونی، ضروری و متناسب باشد. بااین‌حال، نبود دسترسی عمومی به دادنامه و ادله پرونده تدریسی، امکان ارزیابی مستقل نسبت میان فعالیت‌های او و اتهام‌های سنگین مطرح‌شده را محدود کرده است.
محاکمه با چهار اتهام امنیتی
جلسه رسیدگی به پرونده فاطمه تدریسی، مریم جلال‌حسینی و سیامک نصیری روز ۱۳ دی ۱۴۰۲ در شعبه اول دادگاه انقلاب کرج به ریاست قاضی سید موسی آصف‌الحسینی برگزار شد.
اتهام‌های اعلام‌شده علیه تدریسی عبارت بودند از:
«اغوا و تحریک مردم به جنگ و کشتار با یکدیگر به قصد برهم‌زدن امنیت کشور»، «فعالیت تبلیغی علیه نظام»، «توهین به رهبری» و «تشکیل گروه با هدف برهم‌زدن امنیت کشور». بر اساس روایت منتشرشده از یک منبع نزدیک به خانواده متهمان، جلسه دادگاه بدون حضور وکیل برگزار شد و فرصت کافی برای دفاع در اختیار آنان قرار نگرفت.
اگر محاکمه بدون دسترسی مؤثر به وکیل و فرصت کافی برای دفاع برگزار شده باشد، این موضوع پرسش‌های جدی درباره رعایت حق دادرسی عادلانه ایجاد می‌کند. ماده ۱۴ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، حق برخورداری از دادگاهی صالح، مستقل و بی‌طرف و امکان ارتباط با وکیل انتخابی را تضمین کرده است.
شش سال در حکم، چهار سال قابل اجرا
حکم فاطمه تدریسی روز ۲۳ دی ۱۴۰۲ در زندان به او ابلاغ شد. دادگاه او را بابت اتهام «اغوا و تحریک مردم به جنگ و کشتار» به پنج سال حبس و بابت «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به یک سال حبس محکوم کرد.
دو سال تبعید به زنجان پس از پایان حبس نیز برای او در نظر گرفته شد. نتیجه جداگانه دو عنوان اتهامی دیگر، یعنی «توهین به رهبری» و «تشکیل گروه»، در اطلاعات منتشرشده از حکم روشن نیست. در پرونده‌هایی که چند مجازات حبس صادر می‌شود، مجازات اشد اجرا خواهد شد. به این ترتیب، از مجموع شش سال حبس اولیه، پنج سال مجازات اشد محسوب می‌شد.
تدریسی سپس با استفاده از سازوکار «تسلیم به رأی» ــ پذیرش رأی و صرف‌نظر کردن از اعتراض به آن در برابر امکان تخفیف ــ مشمول کاهش مجازات شد و حبس قابل اجرای او از پنج سال به چهار سال رسید. بنابراین صورت‌بندی دقیق وضعیت قضایی او چنین است: شش سال حبس و دو سال تبعید در حکم اولیه؛ چهار سال حبس قابل اجرا پس از تسلیم به رأی.
برخی بازنشرها از هفت سال حبس و تبعید به ایلام سخن گفته‌اند، اما بررسی ۱۰۰۱Nomads نشان می‌دهد این روایت با جزئیات هم‌سو و متعدد منتشرشده از حکم سازگار نیست. ایلام به‌عنوان محل تبعید مریم جلال‌حسینی، هم‌پرونده تدریسی، گزارش شده و محل تبعید فاطمه تدریسی زنجان است. تاکنون گزارشی از لغو مجازات تبعید او به زنجان منتشر نشده است.
اعتصاب غذا و مناقشه بر سر مرخصی
مرخصی تازه فاطمه تدریسی پس از دوره‌ای طولانی از مناقشه بر سر حق خروج موقت او از زندان صادر شده است. در تیر ۱۴۰۳، مسئول اجرای احکام به تدریسی و مریم جلال‌حسینی اعلام کرد که با مرخصی آنان موافقت نخواهد شد. هر دو زندانی در اعتراض به این تصمیم اعتصاب غذا کردند. فاطمه تدریسی سه روز بعد، در پی وخامت وضعیت جسمی و انتقال به بهداری، به اعتصاب خود پایان داد؛ بدون آنکه مطالبات اعلام‌شده او محقق شود. او هشتم اردیبهشت ۱۴۰۴ با سپردن وثیقه‌ای به ارزش یک میلیارد تومان به مرخصی رفت و سی‌ام اردیبهشت به زندان بازگشت.
اواخر مهر همان سال، تدریسی برای جراحی دست چپ از زندان خارج شد. پزشک معالج سه ماه درمان و ۱۰ جلسه فیزیوتراپی تجویز کرده بود، اما پزشکی قانونی دو ماه مرخصی درمانی را تأیید کرد و با تمدید آن موافقت نشد. او سوم دی ۱۴۰۴، پیش از تکمیل روند درمان، به زندان بازگردانده شد.
آخرین مرخصی پیش از درگذشت همسرش روز ۱۷ تیر ۱۴۰۵ آغاز شد. فاطمه تدریسی پس از پایان آن، سوم مرداد برای ادامه اجرای حکم به زندان کچویی بازگشت. سه هفته بعد، درِ زندان بار دیگر به روی او باز شد؛ این بار برای آنکه بتواند در نخستین روزهای پس از مرگ همسرش کنار خانواده باشد.
فاطمه تدریسی همچنان در حال اجرای حکم چهار سال حبس در پرونده‌ای با اتهام‌های سیاسی و امنیتی است. خروج او در ۲۴ مرداد پایان محکومیت، تعلیق حکم یا آزادی از زندان نیست. تا زمانی که تصمیم دیگری از سوی مراجع قضایی اعلام نشود، او باید پس از پایان مرخصی به زندان بازگردد. درِ زندان برای چند روز سوگواری باز شده است؛ پرونده اما همچنان باز و حکم همچنان در حال اجراست. نام دقیق وضعیت او «مرخصی» است، نه «آزادی».
