شراره مهبودی
به لوران، راهنمای ما در این سفر، که زیباییهای سرزمین مادریاش را سخاوتمندانه با ما قسمت کرد.
هفت سال از روزی که ایران را ترک کردم میگذشت. آن روزها در پاریس زندگی میکردم و برای تعطیلات به جنوب فرانسه آمده بودم.
چشمهایم را که باز کردم، میان کوههای اطراف سنگییملودزر منظرهای دیدم که میشناختم: صخرههای روشن، درختهای پراکنده بر دامنه، بوتههایی که از شکاف سنگ بیرون آمده بودند. دلم میخواست بایستم. نام روستا را تازه یاد گرفته بودم؛ کوههایش برایم آشنا بودند.

برای چند لحظه انگار در جنوب ایران بودم. به دامنههای زاگرس و خانهٔ پدریام فکر میکردم؛ به فاصلهٔ درختها از یکدیگر، به شیبهایی که سبزیشان شکل زمین را پنهان نمیکند، به دیوارها و پرچینهایی که همرنگ خاک و سنگ اطرافشاناند. صبح که از خانه راه افتادیم، گمان نمیکردم سفر به این روستا مرا اینطور به یاد وطن بیندازد. هنوز نام جویبار را نمیدانستم و از سرگذشت صومعه چیزی نخوانده بودم، اما برای نگاهکردن به این دامنهها به ترجمه نیاز نداشتم.

سنگییملودزر در درهٔ ژلون، در بخش اِرو و ناحیهٔ اکسیتانی، کنار جویبار وردوس قرار دارد. دیوار خانهها چنان به رنگ کوه نزدیک است که آبادی از دور ادامهٔ دامنه به نظر میرسد. میخواستم بدانم مردم این دره با همین سنگ و خاک و درختی که به چشم من آشنا میآمد، چه زندگیای ساختهاند.
گردشمان پیش از ورود به روستا، از کنار پل شیطان آغاز شد؛ جایی که رود اِرو از میان صخرهها میگذرد. به جایی رسیده بودیم که مردم برای سنگها و راههایش قصه ساختهاند.

در مسیر سنگییملودزر، پیش از رسیدن به روستا. عکس: شراره مهبودی
روی تابلوی مسیر، زائر و چوپان و سفالگر را کنار هم کشیده بودند. راهی که ما برای گردش آمده بودیم، روزگاری یکی را به زیارت میبرد، دیگری را با گلهاش به چراگاه و سفالگری را با بار کوزههایش به آن سوی رود. پل سنگی را در اوایل سدهٔ یازدهم، دو صومعهٔ آنیان و ژلون با همکاری هم ساختند. نامش اما سهم شیطان شد.
در افسانهٔ محلی، شیطان هر شب آنچه را سازندگان روز برپا کرده بودند ویران میکرد. سرانجام گییم با او پیمان بست: شیطان پلی بسازد که خراب نشود و در عوض، روح نخستین موجودی را بگیرد که از آن میگذرد. پل که آماده شد، سگی را از روی آن گذراندند. در یکی از روایتها، ظرفی هم به دم سگ بسته بودند. شیطانِ فریبخورده خواست پل را بشکند؛ نتوانست و خود را به رود انداخت.

کمی آنسوتر، گذرگاه فرشتگان از روی گودی زمین میگذرد؛ پلی باریک از بتن الیافی، بدون پایهٔ میانی، با طراحی رودی ریچیوتی. روی تابلو نوشته بودند رنگش را خاکستری تیره، به رنگ سایه، انتخاب کردهاند تا در منظره کمتر به چشم بیاید. پایین همان صفحه، کنار اندازهها و جزئیات ساخت، از رهگذر خواسته بودند وسط پل آرزویی را به باد بسپارد؛ شاید به گوش فرشتهای برسد. نام آن دو گذرگاه در ذهنم کنار هم ماند: از روی یکی باید با احتیاط میگذشتی تا اولین عبورکننده نباشی؛ روی دیگری دعوتت میکردند کمی بمانی.
در همان مسیر، تابلویی چهار آبگیر کوچک را معرفی میکرد که برای جانوران و گیاهانِ وابسته به آب ساخته بودند. قورباغه و سنجاقک و حشرات آبزی در تصویرها نام داشتند. یکی به شاخهای چسبیده بود و دیگری با پاهای بلندش روی آب راه میرفت. پیش از رسیدن به بناهای مشهور، کسی به این فکر کرده بود که نگاه رهگذر را تا پای علفها پایین بیاورد.

در جنوب فرانسه بودم و برای تماشای منظره، بخشی از حافظهام از ایران به کمکم میآمد. در انتهای گذری، از زیر دو طاق سنگیِ پشتسرهم، کوه پیدا بود. چند قدم در سایه میرفتی و دوباره آفتاب روی سنگها میافتاد. جایی پیچک دیوار را پوشانده بود و سایهٔ نرده پلهپله پایین میآمد. چراغی آهنی از دیوار بیرون زده بود. کنار مغازهای چرخ ریسندگی گذاشته بودند، با گلهای نارنجی و پرچمی سرخ بالای آن.

برای دیدن خانهٔ پدری لوران از پلهها بالا رفتیم. حالا درست در دل کوه بودیم. سرم را بلند کردم و زیر لب گفتم: «هر کجا هستم، باشم، آسمان مال من است.» سر که چرخاندم، خوشههای بنه را دیدم؛ دانههای سبز و صورتی روی شاخههای سرخ. به طرف درخت رفتم و یکی را چشیدم. طعم ایران در دهانم زنده شد. پستهٔ کوهی!

وقتی احساساتی میشوم، حرفزدن به فرانسه برایم سختتر میشود. آن روز هم همینطور بود. با این همه، سعی کردم برای همراهانم توضیح بدهم این میوه چیست و از آنها خواستم مزهاش کنند. برایشان از بنه و کلخنگ گفتم؛ از خانوادههای بختیاری که در زاگرس برای چیدن میوه به ارتفاعات میروند و از دانههایی که خشک میکنند و با گندم برشته درمیآمیزند.

تا آن لحظه، نام راهها و بناها را من از میزبانم یاد میگرفتم. اما پای آن درخت، انگار در خانهٔ خودم بودم، در کوهپایههای زاگرس. گیاهان آنجا را خوب میشناختم و میتوانستم ساعتها دربارهٔ هر کدامشان حرف بزنم. برای اولین بار، برای توضیح ایران لازم نبود عکسی نشان بدهم یا منظرهای دور را وصف کنم. میوه پیش چشممان بود.
دلم میخواست ساعتها پای آن درخت بنشینم و به وطن فکر کنم، اما باید به راهمان ادامه میدادیم.

از خانه که بیرون آمدیم، دوباره راه کوچهها را گرفتیم. در گذرهای تنگ، گاهی فقط نوار باریکی از آسمان بالای سرمان پیدا بود. دری چند پله بالاتر از کوچه باز میشد؛ گلدانی کنار ورودی بود و گیاهی از بالای دیوار پایین میآمد. در بافت قدیمی، پنجرههای دوقلو و سردرهای قوسی باقی ماندهاند. بر بعضی درها گل خشک و خارداری به نام «کاردابل» میآویزند. در سنت محلی، باز و بستهشدنش را نشانهٔ تغییر هوا میدانند.

بالای روستا، بر صخرهای بلند، دیوارهای بازماندهٔ «قلعهٔ غول» پیداست. بقایای کنونی را احتمالاً متعلق به سدهٔ دوازدهم میدانند. افسانه میگوید غولی با زاغی در آن قلعه زندگی میکرد. گییم برای نزدیکشدن به او، لباس زنی خدمتکار پوشید و شمشیرش را پنهان کرد. زاغ او را شناخت و هشدار داد، اما غول، مطمئن از قدرت خود، دروازه را گشود. نبرد با سقوط غول از صخره پایان یافت و زاغ دره را ترک کرد.
در سال ۲۰۲۲ کارِ نجات ویرانههای قلعه آغاز شد. بنّاها با طناب خود را به دیوارها رساندند تا آنها را استوار کنند. دانستن این جزئیات، نگاه به قلعه را تغییر میدهد: پشت آن پیکرهٔ دوردست، هم قصهای مانده است و هم کار دشوار کسانی که نمیگذارند آخرین دیوارهایش فروبریزد.
در صومعه، روی تابلوی نمایشگاه نوشته بودند: «سنگییم، پیش از آنکه روستا باشد، یک انسان بود.»

گییم، که نامش صورت اکسیتانیِ «گیوم» است، از خویشاوندان و فرماندهان شارلمانی بود. در سال ۸۰۴ صومعهٔ ژلون را بنیاد گذاشت و دو سال بعد، با تأثیرپذیری از دوستش بنوآ، بنیانگذار صومعهٔ آنیان، راهب شد. کنار پل، سرگذشت آن دو را زیر عنوان «دو دوست، دو صومعه» نوشته بودند. «دزر» در نام روستا به خلوتی اشاره دارد که گییم برای زندگی رهبانی برگزید. او در سال ۸۱۲ در همینجا درگذشت.
تصویرهای نمایشگاه گییم را نخست در دربار و میدان جنگ و بعد در جامهٔ رهبانی نشان میدادند. تاریخِ ساخت صومعه را میدانیم؛ آنچه را که این مرد میان آخرین نبرد و نخستین روز راهبشدنش با خود گفت، نه. بعدها حماسهسرایان از او قهرمان دیگری ساختند: «گیومِ اورانژ».

آرامگاه گییم و یادگاری که در سنت مسیحی پارهای از صلیب عیسی دانسته میشد، زائران را به صومعهٔ ژلون میکشاند. بنا بر روایت مذهبی، شارلمانی آن یادگار را به گییم بخشیده بود. روستا توقفگاهی در راه سانتیاگو دِ کومپوستلا شد. نشان زائران، صدف، هنوز بر تابلوی اقامتگاهی در کوچه دیده میشود. صومعه و پل شیطان در سال ۱۹۹۸، در مجموعهٔ راههای کومپوستلا در فرانسه، به ثبت میراث جهانی یونسکو رسیدند.
روی تابلوی ورودی کلیسا یک کلمه را درشت نوشته بودند: «سکوت». بیرون، مغازهها و پنجرهها مدام نگاهم را از این سو به آن سو میبردند. اینجا چشم فرصت داشت روی یک خط بماند، از پای دیوار بالا برود و انحنای طاق گهوارهای را تا امتداد شبستان دنبال کند. در گوشهای شمعها روشن بودند. بخش اصلی این بنای رمانسک از سدهٔ یازدهم است، اما زیر آن سردابهای از کلیسای پیشین مانده که قرنها از یاد رفته بود.

در کاوشهای ۱۹۶۲ و ۱۹۶۳ سردابه را دوباره یافتند. طرح بازسازی روی تابلو، دو فضای کوچک طاقدار، راهپلههای جانبی و راهروی میانشان را نشان میداد. زائران برای زیارت یادگارهای مقدس از آنجا میگذشتند. بعدها سردابه را پر کردند و طاقهایش از میان رفت. روبهروی آن طرح میشد مسیر قدمهای زائری را دنبال کرد که راهش دیگر به همان شکل وجود ندارد.

میز نیایش معروف به «محراب گییم» تصور گذشتهای یکسره خاکستری را بر هم میزند. روی مرمر سفید، شیشههای رنگی کار گذاشته بودند. در دو قاب، مسیح بر تخت نشسته و بر صلیب نقش بسته است؛ دور هر دو، ساقهها و برگها به هم میپیچند. اثر را به سدهٔ دوازدهم نسبت میدهند. کنار شرح نقشها، عکسی از نمکهای درون مرمر بود. با تغییر رطوبت، نمک متبلور میشود؛ فشار بلورها سطح سنگ را پوستهپوسته میکند. برای حفظ آن صورتها و برگها، مرمتگران باید نمک را از دل مرمری بیرون بکشند که خودش آسیب دیده است.
رواق، گذرگاه سرپوشیدهٔ دور حیاط صومعه، سرگذشت دیگری داشت. مجموعه در جنگهای مذهبی سدهٔ شانزدهم آسیب دید و در سدهٔ بعد برای احیایش کوشیدند. پس از انقلاب فرانسه و فروش اموال صومعه، بعضی از سنگها در بناهای دیگر به کار رفتند و شماری از حجاریها به مجموعههای خصوصی راه یافتند. در سدهٔ نوزدهم، لئون ویناس، کشیش روستا، قطعههای پراکنده را گرد آورد. با این همه، بخشی از ستونها سفر دورتری در پیش داشتند. جرج گری بارنارد، مجسمهساز آمریکایی، در آغاز سدهٔ بیستم شماری را خرید. امروز برای دیدنشان باید به موزهٔ کلویسترز در نیویورک رفت.

در خود روستا، موزهٔ صومعه را در غذاخوری قدیم راهبان برپا کردهاند. با بررسی قطعهها و مدلسازی سهبعدی، پنج طاق رواق را دوباره کنار هم نشاندهاند. پشت این چند قوس، سالها کار نهفته است: کسی باید هر قطعه را از همه سو نگاه میکرد و میفهمید جای آن کنار کدام سنگ بوده است. در نمایشگاه «پرندگان زمان»، همین دقت را از چشم بازدیدکننده هم میخواستند. روی یک نیمستون ابتدا فقط نقش برگ میدیدم. باید نزدیک میشدی و خط ساقه را دنبال میکردی تا بالی از میان پیچوتاب برگها بیرون بیاید و به منقاری برسی.

بیرون صومعه هم پرنده بود، این بار از پارچه. مغازهای جغدهای کوچک را خانوادهخانواده روی شاخهها نشانده بود و میشد نام اعضای خانواده را به آنها اضافه کرد. نوشتهٔ روی تخته با واژهٔ فرانسوی «شوئت» بازی میکرد که هم به معنی جغد است و هم، در زبان روزمره، چیزی دوستداشتنی و عالی. کمی آنطرفتر، پینوکیویی با کلاه قرمز ایستاده بود. کسی هم روی یک ظرف فلزی قدیمی نوشته بود اینجا صابون شیر بز و شیر الاغ میفروشند. لابهلای آنهمه سنگ کهن، ذوق و شوخی آدمهای امروز پیدا بود.

کارِ دست در این دره پیشینهای طولانی دارد. در سنژاندوفوس، آبادی همسایه، سفالگران از قرون میانه ظرف و کوزه و مصالح خانهها را میساختند؛ همانهایی که تصویرشان را کنار پل دیده بودم. در میدان آزادی، این بار تاریخ دیگری توجهم را گرفت. روز کاشت «شاه چنار» را ثبت کردهاند: بیستم ژانویهٔ ۱۸۵۵. میان آنهمه تاریخِ نبرد و بنیادگذاری و ویرانی، روز کاشت یک درخت هم در خاطر آبادی مانده بود.

ناهار را در «شِ بارمی» خوردیم. زیر سایهبانهای رنگی، کنار دیوار سنگی و تختههای دستنویس، منو را ورق زدم. روی یکی از تختهها از همبستگی و حمایت از اقتصاد محلی نوشته بودند. در منو، نام برهٔ لارزاک و پنیرهای منطقه را خواندم تا به صفحهای رسیدم که به جای غذا با یک سؤال شروع میشد: «بارمی، تو کیستی؟»

ژیل نیکز، میزبان و پژوهشگر تاریخ، هنگام کار در آرشیوهای اِرو به نام فلیکس بارتلمی بوک، مشهور به بارمی، برخورده بود. بارمی کشیش بود و بعد به طبابت روی آورد. در وبای ۱۸۵۴ شب و روز از بیماران روستا مراقبت کرد. مدتی شهردار بود. اختلافهای محلی او را به آنیان کشاند و آنجا پزشک تهیدستان شد. در زمستان ۱۸۸۹، وقتی میان کارگران سد و کانال آبیاری آبله شیوع پیدا کرد، برگشت و، به روایت نیکز، بیش از ششصد نفر را واکسن زد.
بارمی برای پاسداشت زبان و فرهنگ اکسیتان در خانهاش مجلس ادبی هم میگرفت. سالها پس از مرگش، آرامگاهش به حال خود رها شده بود. نیکز برای مرمت آن کوشید و نام پزشک را بر سردر رستورانش گذاشت. چند کوچه دورتر از صومعهای که بنیانگذارش به حماسهها راه یافته بود، من سر میز ناهار با مردی آشنا شدم که نامش میتوانست برای همیشه در آرشیو بماند.

بعدتر خواندم که در جشن صلیب، اوایل ماه مه، نانهای کوچکی به شکل صلیبمیپزند و متبرک میکنند؛ به یاد نانی که راهبان به زائران میدادند. بعضی خانوادهها به این باور که نان از اهل خانه محافظت میکند، آن را نگه میدارند. ما در آن مراسم نبودیم. آنچه از سفرهٔ این دره با خود بردیم، زیتون و روغن زیتونی بود که به راهنمایی همراهمان خریدیم؛ از خوشمزهترینهایی که تا آن روز چشیده بودم.

روغن زیتون بعدها مرا به نوشتهای از ماکس روکت، نویسندهٔ اکسیتان، رساند. او از پنجشنبهٔ مقدس یاد میکند؛ از مردمی که دور درها و پنجرههای مسیر مراسم، روی بستری نازک از شن، پوستههای خالی حلزون میچیدند. در هر پوسته کمی روغن میریختند؛ تهماندهٔ تیرهٔ آخرین فشار روغنکشی که به خوردن نمیآمد و «روغن جهنم» صدایش میکردند. شب، چراغها را روشن میکردند و خط درگاهها و پنجرهها از تاریکی بیرون میآمد.
من آن شب را ندیدهام. از روزی که سراسر روستا را قدم زدیم، عکسی دارم از همان کوچه با دو طاق پشت سر هم. حالا به کمک خاطرهٔ روکت میتوانم روشنایی یک پوستهٔ حلزون را هم کنار یکی از آن درها تصور کنم. در انتهای عکس، کوه پیداست. هنوز مرا به یاد زاگرس و خانهٔ پدریام میاندازد، اما حالا خودِ کوچه هم برایم خاطرهای دارد. دلم میخواهد روزی دوستی از ایران را از زیر آن دو طاق بگذرانم و این گوشهٔ فرانسه را، چنانکه به من نشان دادند، به او نشان بدهم.