یادداشتی از سفر به آمیَن و خانه ژول ورن
شراره مهبودی
بعضی شهرها از همان لحظه ورود، با بناهای باشکوه و خیابانهای پرهیاهویشان خود را به مسافر تحمیل میکنند. بعضی دیگر دیرتر حرف میزنند؛ باید کمی در آنها راه رفت، کنار آب ایستاد و اجازه داد سکوتشان به چشم بیاید. آمیَن برای من از دسته دوم بود.
کلیسای جامع عظیم شهر از دور بر آسمان مسلط است، اما زندگی در پایین، با ریتم آرامتری ادامه دارد. در محله سنلو، آب از میان خانههای باریک و رنگی میگذرد و پلهای کوچک، دو سوی کوچهها را به هم میرسانند. کمی دورتر، باغهای آبی هورتیوناژ، با جزیرههای سبز و کانالهای باریکشان، مرز شهر و روستا را محو میکنند. آمیَن انگار از دو ماده متضاد ساخته شده است: سنگ و آب؛ ارتفاع کلیسا و آرامش رودخانه.

اما من معنای واقعی آمیَن را نه در برابر کلیسای جامع، بلکه در جملهای یافتم که بر دیوار خانه ژول ورن نوشته شده بود:
«به خواست همسرم در آمیَن ساکن میشوم؛ شهری آرام، متمدن و متعادل که جامعهاش صمیمی و اهل فرهنگ است. به پاریس نزدیکیم؛ آنقدر که بازتابش را داشته باشیم، بیآنکه هیاهوی تحملناپذیر و تکاپوی بیحاصلش را تحمل کنیم.»
ژول ورن این جمله را در سال ۱۸۷۱ نوشته بود؛ زمانی که تصمیم گرفت پاریس را ترک کند و همراه خانوادهاش در آمیَن زندگی کند. جمله در ظاهر توصیفی از یک شهر است، اما هرچه بیشتر به آن فکر میکنم، بیشتر شبیه اعترافی درباره انتخاب، عشق و معنای خانه به نظر میرسد. او نمیگوید آمیَن را کشف کردم یا این شهر را برای نبوغ خود برگزیدم؛ با سادگی میگوید: «به خواست همسرم.

اونورین، همسر ژول ورن، اهل آمیَن بود. آنها در سال ۱۸۵۶، در جریان یک مراسم ازدواج در همین شهر، با یکدیگر آشنا شدند و یک سال بعد ازدواج کردند. پس از سالهایی در پاریس، خانواده برای نزدیکشدن به بستگان اونورین به آمیَن آمد. خانهای که امروز نام ژول ورن را بر خود دارد، درواقع از همان ابتدا با تصمیم و خواست زنی پیوند خورده است که نامش بسیار کمتر از همسرش شنیده میشود.
تاریخ معمولاً نام مردان مشهور را بر سردر خانهها میگذارد، اما جهت یک زندگی گاهی با تصمیم کسی تغییر میکند که نامش روی سردر نیست. نمیتوان دانست اگر اونورین بر آمدن به آمیَن اصرار نمیکرد، کدام کتابهای ژول ورن نوشته یا نانوشته میماندند؛ اما میتوان دید که شهر انتخابشده به مرکز سالهای پربار زندگی او تبدیل شد.

ژول ورن و اونورین در سال ۱۸۸۲، هنگامی که او ۵۴ سال داشت و در اوج شهرت بود، عمارت برجدار خیابان شارل دوبوا را اجاره کردند. آنها تا سال ۱۹۰۰ در این خانه ماندند. ساختمان، خانهای بزرگ و شهری از میانه قرن نوزدهم بود؛ با دو طبقه، زیرشیروانی وسیع، اتاقهای پذیرایی، اصطبل و برجی که بر فراز آن چشمانداز شهر دیده میشد. بسیاری از مشهورترین کتابهای ورن پیش از ورود او به این خانه منتشر شده بودند. اینجا خانه آغاز رؤیاهای یک جوان نبود؛ خانه بلوغ، استمرار و انضباط مردی بود که باید تخیلش را سالها پس از نخستین موفقیتها زنده نگه میداشت.

از بیرون، خانه میتواند متعلق به هر خانواده مرفه شهری در قرن نوزدهم باشد. تخیل ژول ورن بلافاصله خود را نشان نمیدهد. باید وارد شد و از باغ زمستانی گذشت؛ فضایی روشن که نور از سقف و دیوارهای شیشهای آن میریزد و گیاهان گرمسیری، آهنکاریها و اشیای تزئینیاش علاقه آن دوران به سرزمینهای دور را به یاد میآورند. این بخش در زمان زندگی خانواده، ورودی اصلی خانه بود.
در میان گیاهان، مجسمه زنی ایستاده است که کرهای را بالای دستهایش نگه داشته. روی پایه مجسمه، واژه «جهان» دیده میشود. نمیدانم سازنده آن دقیقاً چه معنایی در ذهن داشته است، اما برای من، آن زن به تصویر مرکزی خانه تبدیل شد: زنی که جهان را بر دست گرفته، در خانه مردی که شهرتش را از سفر دادن خوانندگان به دور جهان به دست آورد.

شاید این فقط یک همزمانی تصویری باشد؛ اما در حافظه من، معنایی دیگر پیدا کرد. جهانی که ما معمولاً به نام یک نویسنده، هنرمند یا مرد بزرگ میشناسیم، اغلب بر دستهای کسان دیگری نیز قرار داشته است؛ کسانی که خانه، زمان، آرامش و امکان کارکردن را فراهم کردهاند.
طبقه همکف بیش از هر بخش دیگری حالت یک خانه واقعی را حفظ کرده است. اتاق غذاخوری نئوگوتیک با مبلمان سنگین، سقف قاببندیشده و ظروفی که نشان شخصی ژول ورن را دارند، فقط برای مناسبتهای بزرگ استفاده میشد. در کنار آن، سالنها و اتاقهایی قرار دارند که عکسهای خانوادگی و اشیای روزمره هنوز حضوری انسانیتر از یک ویترین موزهای به فضا میدهند. اتاق غذاخوری تنها بخش خانه است که دکور اصلی خود را تقریباً بهطور کامل حفظ کرده است.

فرش ایرانیِ خانه، با زمینهٔ سرخ و حاشیههای سرمهای، برایم نشانی آشنا میان این اتاقها بود. در نقشهایش چیزی از ایران را بازمیشناختم؛ انگار بخشی از فرهنگ سرزمینم پیش از من به اینجا رسیده بود.

در سالن کوچک یا اتاق سیگار، دیوارها با نقوش کشمیر پوشیده شدهاند؛ طرحهایی که برای چشم ایرانی فوراً به بتهجقه ترجمه میشوند. در آن لحظه، فاصله میان خانهای در شمال فرانسه و خاطره پارچهها و نقشهای شرقی کمتر میشود. گاهی فرهنگ زودتر از ما سفر میکند؛ نقشها، واژهها و قصهها راهشان را به زندگی مردمانی دیگر باز میکنند، پیش از آنکه خودمان از راه برسیم.

تابلوی اتاق توضیح میدهد که ژول ورن در اینجا از مهمانان مرد خود با لیکور و سیگار پذیرایی میکرد. جملهای کوتاه که ناخواسته بخشی از مناسبات جنسیتی خانههای بورژوایی قرن نوزدهم را هم ثبت کرده است: اتاقی مخصوص گفتوگو و معاشرت مردان، در خانهای که زندگی و انتخاب محل آن بدون اونورین قابل تصور نیست. خانه فقط درباره نبوغ یک نویسنده حرف نمیزند؛ درباره آداب، طبقه اجتماعی، تقسیم فضا و روابط انسانی زمان او نیز سخن میگوید.

میان تمام نقشهها، کشتیها و کتابها، یک کاغذ قابشده هم مرا متوقف کرد: مدرک حقوق ژول ورن.
پدرش میخواست او نیز مانند خودش وارد حرفه حقوق شود. ژول جوان در سال ۱۸۴۸ برای تحصیل حقوق به پاریس رفت و تحصیلاتش را به پایان رساند، اما ذهنش بیش از دادگاه و دفتر وکالت، درگیر ادبیات، تئاتر، جغرافیا و جهانهای دور بود. حتی این انتخاب نیز به شکل یک گسست ناگهانی و قهرمانانه اتفاق نیفتاد. او برای تأمین زندگی خانواده مدتی در بورس کار کرد و تا زمانی که توانست از راه نوشتن زندگی کند، شغلش را کنار نگذاشت.
آن مدرک، برای من سند یک زندگی طینشده بود.
هر انسانی چند زندگی نزیسته را با خود حمل میکند: حرفهای که انتخاب نکرد، شهری که در آن نماند، عشقی که ادامه نداد یا رؤیایی که جرئت کرد بهخاطرش مسیرش را عوض کند. زندگی نزیسته ژول ورن، پشت شیشه و در قالب یک مدرک دانشگاهی، هنوز در خانهاش باقی مانده است. او میتوانست وکیل شود؛ شاید وکیلی موفق و محترم. اما در آن صورت، احتمالاً کسی ما را به مرکز زمین، اعماق دریا یا همراه فیلیاس فاگ به دور جهان نمیبرد.

هرچه در خانه بالاتر میرویم، فضای خانوادگی جای خود را به جهان نویسنده میدهد. در طبقه دوم، کتابخانه و اتاق کار او قرار داشت. کتابخانهاش حدود دوازده هزار جلد کتاب داشت: از ادبیات کلاسیک و آثار نویسندگانی چون هومر، مونتنی، شکسپیر، دیکنز و ادگار آلن پو تا کتابهای جغرافیا، دانشنامهها، روزنامهها و مجلات علمی. او هنگام مطالعه مرتب یادداشت برمیداشت و آنها را بر اساس موضوع دستهبندی میکرد.

اما شگفتانگیزترین تناقض خانه در اتاق کار اوست: بزرگترین جهانها در کوچکترین اتاق خانه ساخته شدهاند.
ژول ورن معمولاً از پنج صبح تا یازده صبح در این اتاق مینوشت. میز، صندلی چرمی، تخت استراحت فلزی و کره جغرافیایی، فضای باشکوهی نمیسازند. اتاق کوچک و تقریباً فروتنانه است. بااینحال، او در سالهای اقامت در این خانه بیش از سی رمان و داستان نوشت.
در چنین اتاقی، تخیل دیگر شبیه جرقهای آسمانی به نظر نمیرسد. بیشتر شبیه انضباط است: صبح زود بیدارشدن، ساعتها خواندن، یادداشتبرداشتن، دستهبندیکردن و روز بعد دوباره پشت همان میز نشستن.
ما معمولاً نبوغ را بهصورت استعدادی اسرارآمیز و ناگهانی روایت میکنیم، شاید چون این روایت جذابتر است. اما اتاق کار ژول ورن حقیقت سادهتر و دشوارتری را نشان میدهد: حتی برای سفر به ناشناختهترین نقاط جهان، باید هر روز در نقطهای ثابت نشست.

خانه بخشی از فضای خود را به ناشر او، پیر-ژول هتزل، اختصاص داده است. دفتر و سالن هتزل بازسازی شده و نسخههای نفیس کتابها، نامهها و اسناد همکاری آنها در اتاقها دیده میشود. این انتخاب موزهای اهمیت دارد؛ زیرا یادآوری میکند حتی نویسندهای که تنها پشت میز مینشیند، اثرش را کاملاً بهتنهایی نمیسازد. ویراستار، ناشر، تصویرگر، مترجم، خانواده و خوانندگان نیز در تولد و ادامه زندگی یک کتاب سهم دارند. همکاری ورن و خانواده هتزل بیش از چهار دهه ادامه یافت.
کنار ترجمهٔ فارسی «دور دنیا در هشتاد روز» ایستادم؛ کتابی که پیشتر در ایران خوانده بودم. حالا عنوان فارسیاش در خانهٔ نویسنده پیش رویم بود و آن آشناییِ دور، در این دیدار ادامه پیدا میکرد. ژول ورن پیش از آنکه من به آمیَن برسم، از راه ترجمه وارد زندگیام شده بود.

دیدن این کتاب، سهم مترجمان را هم در آن آشنایی پیش چشمم میآورد. ورن خود نیز خوانندهٔ ترجمه بود؛ در گفتوگویی که رابرت شرارد در سال ۱۸۹۴ منتشر کرد، میگفت آثار دیکنز را در ترجمه میخواند. او هم از راه ترجمه به نویسندهای دیگر نزدیک شده بود؛ همان امکانی که بعدها داستانهای خودش را به دست من در ایران رسانده بود.
روی یکی از دیوارها، هتزل در سال ۱۸۶۶ ژول ورن را «قصهگویی سرشار از تخیل و در عین حال عمیقاً آگاه» توصیف میکند؛ نویسندهای که گونهای تازه آفریده و چیزی را عرضه کرده است که بسیاری وعدهاش را میدهند اما کمتر کسی به آن دست مییابد: «آموزشی که سرگرم میکند.» این شاید دقیقترین تعریف از قدرت ورن باشد. او علم را به موعظه تبدیل نکرد؛ آن را درون ماجرا گذاشت تا خواننده، بیآنکه احساس کند در کلاس درس نشسته است، درباره زمین، دریا، فناوری و ناشناختهها کنجکاو شود.
البته او فقط در کتابخانه سفر نمیکرد. به اسکاتلند، انگلستان و اسکاندیناوی رفت؛ همراه برادرش با کشتی عظیم گِریت ایسترن از اقیانوس اطلس گذشت و نیویورک و آبشار نیاگارا را دید. قایقهای شخصیاش را «سنمیشل» نامیده بود و هنگام دریانوردی یادداشت برمیداشت. سفرهای واقعی برای او پایان راه نبودند؛ مواد خامی بودند که در تخیلش تغییر شکل میدادند و به قلمروهایی بسیار دورتر تبدیل میشدند.
از میان اتاقها که میگذشتم، در خیال دوباره همسفر ژول ورن میشدم. کتابهایی که از او خوانده بودم، میان ماکتها و نقشهها به یادم میآمدند و بازدید از خانه به ادامهٔ همان سفرها تبدیل میشد.
در «بیست هزار فرسنگ زیر دریا»، کاپیتان نمو استقلال خود را در گسستن از جامعهٔ انسانی میجوید. فرماندهٔ ناتیلوس به پروفسور آروناکس میگوید: «من به دلایلی که تنها خودم حق داوری دربارهشان را دارم، پیوندم را با تمامی جامعه گسستهام.»
دریا برای این شخصیت، پناهگاهی در برابر قدرتهای خشکی است؛ قلمرویی که به باور او، فرمانروایی مستبدان در اعماقش پایان میگیرد. نمو در توصیف آن میگوید:
«دریا از آنِ مستبدان نیست. بر سطح آن، هنوز میتوانند حقوق ظالمانهٔ خود را اعمال کنند، با یکدیگر بجنگند، یکدیگر را بدرند و همهٔ فجایعِ خشکی را به آن بکشانند. اما سی پا پایینتر از سطح دریا، قدرتشان پایان میگیرد، نفوذشان خاموش میشود و اقتدارشان از میان میرود!»
کاپیتان نمو، «بیست هزار فرسنگ زیر دریا»، ژولورن؛ بخش نخست، فصل دهم.

بااینهمه، انسانیترین بخش زندگی او در آمیَن شاید نه سفرها، بلکه ماندنش باشد.
روی دیوار دیگری، جملهای از سال ۱۸۸۸ نوشته شده است:
«تنها قصد من این است که مفید باشم و برای تحقق برخی اصلاحات شهری تلاش کنم.»
ژول ورن شانزده سال، از ۱۸۸۸ تا ۱۹۰۴، عضو شورای شهر آمیَن بود. او در امور فرهنگی و شهری مشارکت میکرد و درباره روشنایی و گرمایش مکانهای عمومی، تئاتر، حملونقل و توسعه شهر نظر میداد. مردی که در رمانهایش ماشینهای پرنده و زیردریاییهای خارقالعاده تصور میکرد، در زندگی واقعی پذیرفته بود که تغییر جهان گاهی از موضوعاتی بهظاهر کوچک آغاز میشود: روشنشدن یک خیابان، گرمشدن یک ساختمان عمومی یا ادامه کار یک تئاتر.

آمیَن برای او فقط پسزمینهای آرام برای نوشتن نبود. شهری که ابتدا به خواست همسرش انتخاب کرده بود، بهتدریج به مسئولیت او تبدیل شد. او در این شهر فقط ساکن نشد؛ در زندگی عمومی آن مشارکت کرد.
خانه موزه، بیشتر سالهای اوج و موفقیت را حفظ کرده است؛ اما زندگی واقعی هیچگاه به اندازه اتاقهای بازسازیشده مرتب نیست. در سال ۱۸۸۶، ژول ورن بر اثر شلیک برادرزادهاش از ناحیه پا زخمی شد و همان سال ناشر و دوست نزدیکش هتزل را از دست داد. جسمش آسیب دید و فضای آثار بعدی او نیز بهتدریج تاریکتر شد. او و اونورین در سال ۱۹۰۰ این عمارت را ترک کردند و به خانهای کوچکتر و مناسبتر رفتند. ژول ورن پنج سال بعد، در آمیَن درگذشت.
موزهها معمولاً صاحبان خانه را در بهترین اتاق و باشکوهترین دوره زندگیشان نگه میدارند. اما هیچکس برای همیشه در نقطه اوج نمیماند. پشت شهرت جهانی ورن، انسانی قرار داشت که با انتظارهای پدر، مسئولیت خانواده، دشواری کسب درآمد، زخم جسمی، مرگ دوستان، پیری و محدودیتهای روزمره زندگی کرد. شاید به همین دلیل، اتاق کوچک کارش بیش از تمام ماشینهای خیالی موزه تأثیر میگذارد.

وقتی از خانه بیرون آمدم، دوباره از کنار مجسمه زنی گذشتم که جهان را بالای دستهایش نگاه داشته بود. بیرون، آمیَن همچنان آرام بود؛ آب از میان شهر میگذشت، کلیسای جامع بالای بامها ایستاده بود و شهر هیچ تلاشی نمیکرد خود را بزرگتر از آنچه هست نشان دهد.

فکر کردم شاید آنچه آمیَن به ژول ورن بخشید، نه یک الهام ناگهانی، بلکه شرایط امکان بود: فاصلهای سنجیده از هیاهوی پاریس، نزدیکی به خانواده، خانهای برای کار، شهری برای مشارکت و صبحهایی که میشد در سکوت پشت میز نشست.
سفر همیشه به معنای ترککردن نیست. گاهی سفر از لحظهای آغاز میشود که انسان جایی را برای ماندن انتخاب میکند. بعضی شهرها را بهدلیل تولد به ارث میبریم و بعضی دیگر را در میانه زندگی برمیگزینیم؛ سپس با سالهایی که در آنها میگذرانیم، به آن شهرها تعلق پیدا میکنیم.
آمیَن زادگاه ژول ورن نبود، اما شهر بلوغ، کار، شهرت، شهروندی، پیری و مرگ او شد. او از یک اتاق کوچک در شهری آرام، میلیونها خواننده را به دور جهان فرستاد.
شاید برای سفرکردن به دور دنیا، پیش از هر چیز باید جایی پیدا کرد که بتوان در آن ماند.