رفتن به محتوای اصلی

روی بال راست هواپیمای اوکراینی چند سوراخ بود. مریم شکرانی در عکس‌های عکاس هلال‌احمر دید که، به گفتهٔ او، لبهٔ سوراخ‌ها رو به داخل است؛ جزئیاتی که با توضیح اولیهٔ مقام‌ها دربارهٔ آتش‌گرفتن موتور جور درنمی‌آمد. خبرنگاران را به محل سقوط راه نداده بودند. مریم شکرانی از عکاس خواست همهٔ عکس‌ها را ببیند. بعد با متخصصان هواپیما، خانواده‌های قربانیان و خلبانانی در کشورهای همسایه گفت‌وگو کرد. روزنامه حاضر نشد گزارشش را منتشر کند.

سه روز بعد، مقام‌ها شلیک به هواپیما را پذیرفتند. مریم شکرانی در بزرگراه چمران پشت فرمان بود و خبر را از رادیو شنید. به گفتهٔ خودش، گریه کرد؛ احساس می‌کرد در برابر ۱۷۶ مسافر کشته‌شده مسئولیتی داشته که نتوانسته به بهترین شکل ادا کند.

چند سال بعد، ماجرای آرمیتا گراوند بار دیگر او را با پرسشِ نوشتن و منتشرنشدن روبه‌رو کرد. این‌بار مریم شکرانی منتظر انتشار گزارش در روزنامه نماند. پس از مرگ آرمیتا، در صفحهٔ ایکس خود نوشت: «نگذاشتند از کودک وطن‌مان بنویسم.» این جمله کوتاه، از محدودیتی می‌گفت که پیش‌تر در تحقیق دربارهٔ هواپیمای اوکراینی تجربه کرده بود؛ اما این بار موضوع، روایت مرگ یک نوجوان بود. آرمیتا گراوند، نوجوانی که پس از حادثه‌ای در متروی تهران به کما رفت و پس از ۲۸ روز درگذشت⁠. موضوع نوشته‌ای شد که مریم شکرانی بابت آن به جزای نقدی محکوم شد؛ حکمی که دادگاه تجدیدنظر بعدتر نقض کرد.

مریم شکرانی دبیر گروه اقتصاد روزنامهٔ «شرق» است. در گزارش‌هایش، پیگیری را از عکس‌های هواپیما تا دفتر حساب نانوایی‌های دشتیاری، بیماران اطراف هامون و زندگی سه نسل از یک خانوادهٔ افغانستانی ادامه داده است

پیش‌تر، در دی ۱۴۰۱، به دادسرای اوین احضار و با اتهام «تبلیغ علیه نظام» روبه‌رو شده بود. در بهمن ۱۴۰۳، اطلاعات سپاه تهران احضارش کرد؛ بنا بر گزارش «دفاع از جریان آزاد اطلاعات»، در بازجویی او را به «سیاه‌نمایی» متهم و تهدید به برخورد کردند. انتشار عکس‌های شخصی بدون حجاب اجباری نیز پروندهٔ دیگری برایش ساخت. مریم شکرانی در گفت‌وگو با «هزار و یک نومد» می‌گوید در این پرونده هم تبرئه شده است.

اتهام «سیاه‌نمایی» را پس از انتشار «نان قسطی» هم شنیده بود. سرنخ «نان قسطی» را یکی از آشنایان محلی به مریم شکرانی داد: پسرخاله‌اش در دشتیاری نانوایی داشت و مشتریانی بودند که کارت ملی‌شان را گرو می‌گذاشتند تا نان نسیه ببرند. مریم شکرانی عکس دفتر حساب نانوایی و شماره‌های ملی مشتریان را گرفت و از طریق آشنایی در سازمان هدفمندی یارانه‌ها، نام‌ها را با شماره‌ها تطبیق داد. خانواده‌ها تلفن نداشتند؛ او با کمک شمارهٔ موبایل کاسبان محل پیدایشان کرد، با آن‌ها حرف زد و بعد به منطقه رفت. به گفتهٔ او، پیگیری از صنف نانوایان نشان داد این وضع به یک نانوایی محدود نیست.

پس از انتشار گزارش، چند رسانه و مقام آن را تکذیب کردند و، به گفتهٔ مریم شکرانی، خواستار برخورد امنیتی با او شدند. خبرنگاران محلی به نانوایی‌های دیگر رفتند و با ویدئو، مصاحبه و مدرک، وجود این پدیده را تأیید کردند. گزارش‌های مشابه از استان‌های دیگر هم منتشر شد. مریم شکرانی می‌گوید همین تأییدها خطر بازداشتش را کمتر کرد.

واکنش‌ها به مقام‌های بالاتر رسید. فرماندار وقت چابهار به مریم شکرانی گفت برای این نانوایی‌ها سهمیهٔ آرد رایگان در نظر می‌گیرد تا نان را به این خانواده‌ها رایگان بدهند. خیرانی نیز برای پرداخت بدهی‌ها اعلام آمادگی کردند. یک کارخانه‌دار پیشنهاد داد در منطقه کارگاه دوخت راه بیندازد و به زنان آموزش و تجهیزات بدهد، اما طرح در مسیر گرفتن مجوز با موانع اداری روبه‌رو شد و متوقف ماند

مریم شکرانی متولد ۲۲ دی ۱۳۶۷ در شیراز و فرزند اول خانواده است. مادرش پیش از دبستان، حروف الفبا را از مقوا می‌برید و با کنار هم گذاشتن آن‌ها خواندن را به او یاد می‌داد. پنج‌ساله بود که کتاب می‌خواند. کتاب‌های ایزاک آسیموف را دوست داشت و از سنجیدن استدلال دیگران لذت می‌برد. در خانه‌ای بزرگ شد که تحصیل، اشتغال و استقلال دختر را تشویق می‌کردند. در دبیرستان ریاضی می‌خواند و، به روایت خودش، در بخش فیزیک و مکانیک جشنوارهٔ خوارزمی به جمع برگزیدگان راه یافته بود. دلش می‌خواست پژوهش کند؛ آینده‌ای که در ایران برای خود می‌دید با رؤیای کار در آزمایشگاه‌های بزرگ فاصله داشت.

نخستین آثار مطبوعاتی‌اش طنز و کاریکاتور برای کودکان بود. مجموعهٔ «گل‌آقا» آثارش را انتخاب کرد و به او فرصت آموزش و انتشار داد. از کیومرث صابری فومنی، بنیان‌گذار مجموعه، آموخت که طنز شیوه‌ای برای انتقاد است. خانواده شماره‌های مجله را می‌خریدند، نگه می‌داشتند و نام دخترشان را به دوستان نشان می‌دادند. به گفتهٔ خودش، در شانزدهمین جشنوارهٔ مطبوعات ایران در بخش کودک و نوجوان رتبهٔ اول گرفت. بعدها کارشناسی ارشد روزنامه‌نگاری را در دانشگاه سوره گذراند.

با محدودشدن فرصت‌های کار در مطبوعات کودک و تعطیلی نشریات، مریم شکرانی وارد دنیای خبر شد. همکاری با مجله‌های تخصصی اقتصادی، کار در صفحهٔ اقتصاد «هفت صبح» و نوشتن برای «تجارت فردا» او را به حوزه‌ای رساند که انتخاب نخستش نبود. در «شهروند»، افشین امیرشاهی، سردبیر روزنامه، نخستین‌بار مسئولیت دبیری سرویس اقتصاد را به او سپرد. این مسئولیت، حساسیت مریم شکرانی را به درستی اطلاعات بیشتر کرد؛ حالا باید کیفیت گزارش‌های دیگران را هم می‌سنجید. ساعت‌ها با کارشناسان مشورت می‌کرد و آمارها را بررسی و مقایسه می‌کرد. توصیهٔ سردبیر در ذهنش ماند: حتی اطلاعات معتبرترین رسانه‌ها و منابع را هم شخصاً بررسی کند.

مریم شکرانی پس از «شهروند» به «شرق» رفت و سال‌هاست دبیری گروه اقتصاد این روزنامه را بر عهده دارد. در کنار این مسئولیت، گزارشگری را ادامه داده است؛ در ششمین جشنوارهٔ امین‌الضرب، رتبهٔ نخست بخش گزارش توصیفی را به دست آورد و گزارش «کویر در کرخه» نیز در نخستین رویداد گزارش برتر سالِ انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران، شایستهٔ تقدیر شناخته شد. sharghdaily.com گزارش «یک تکه زمین فقیر» هم در سال ۲۰۲۶ نامزد جایزهٔ بین‌المللی True Story Award شد.

در «شهروند» از خبرنگاران می‌خواستند پیامدهای اقتصادی را در زندگی مردم دنبال کنند؛ مثلاً ببینند تورم چه اثری بر بیمارانی می‌گذارد که باید دارو بخرند. مریم شکرانی برای تهیهٔ گزارشی دربارهٔ خشک‌شدن هامون به سیستان و بلوچستان رفت. از پشت میز می‌شد دربارهٔ تراز آب، علت‌های خشکی دریاچه و طوفان‌های شن و نمک نوشت؛ اما او در منطقه بیمارانی را دید که طوفان نفسشان را تنگ می‌کرد و پول خرید اسپری آسم نداشتند.

مریم شکرانی می‌گوید این سفر نگاهش را به گزارش اقتصادی تغییر داد. در میدان دید که بحران محیط‌زیستی فقط در آمار آب و خشکسالی خلاصه نمی‌شود: خشک‌شدن هامون معاش خانواده‌ها را از میان برده بود و فقر، توان مقابله با بیماری را از آن‌ها گرفته بود. زندگی این بیماران بُعدی از بحران را نشان می‌داد که از پشت میز و در جدول‌های آماری دیده نمی‌شد.

پس از «شهروند»، مریم شکرانی دبیری گروه اقتصاد «شرق» را بر عهده گرفت و گزارشگری میدانی را ادامه داد. در «کارگران خانه‌نشین جنگ»، به وضعیت کارگران ساختمانی پرداخت که با توقف ساخت‌وساز درآمدشان را از دست داده بودند و از مقرری بیمهٔ بیکاری هم برخوردار نبودند. در «روزگار سخت روستا»، فشار هزینه‌های تولید را از خلال زندگی کشاورزان و دامداران روایت کرد. در گزارش‌های انرژی، از جمله «باخت اروپا؛ برد روسیه»، تغییر مسیر تجارت نفت و گاز و پیامدهای آن برای خریداران را بررسی کرد. «سانسور درد»، گزارشی مشترک با زینب رحیمی دربارهٔ پنهان‌کاری پیرامون زگیل تناسلی در ایران بود.

این گزارش‌ها موضوع‌های متفاوتی دارند، اما در همه، مریم شکرانی پیامد تصمیم‌ها و بحران‌ها را در زندگی مردم دنبال می‌کند. «کویر در کرخه»در رویداد «گزارش برتر سال» شایستهٔ تقدیر شناخته شد و مریم شکرانی در ششمین جشنوارهٔ امین‌الضرب رتبهٔ نخست بخش گزارش توصیفی را گرفت. بخشی از کار او نیز در گزارش‌هایی دیده می‌شود که با نام همکارانش منتشر شده‌اند.

مریم رحیمی، خبرنگار «دنیای اقتصاد»، بخش مهمی از آموزش حرفه‌ای خود را مدیون مریم شکرانی، نخستین دبیرش، می‌داند؛ از ساختار و تنظیم گزارش تا دقت در تحقیق و راستی‌آزمایی اطلاعات. نوزده یا بیست‌ساله بود که زیر نظر او کار می‌کرد. وقتی از نتیجهٔ مصاحبه یا گزارشش راضی نبود، متن را برای مریم شکرانی می‌برد و با پاسخ «تو نگران نباش» روبه‌رو می‌شد. مریم شکرانی برای ویرایش نوشته‌هایش وقت می‌گذاشت و به او فرصت می‌داد کارش را بهتر کند. مریم رحیمی می‌گوید: «هر بار که مصاحبه یا گزارشم منتشر می‌شد، می‌دیدم چقدر بهتر از کار قبلی‌ام شده است.»

این همکاری به رابطه‌ای ماندگار برای انتقال تجربه و حمایت تبدیل شد. به روایت مریم رحیمی، گفت‌وگوهایشان بیرون از تحریریه نیز ادامه داشت؛ دعوت به کافه یا رستوران و پیشنهاد رفتن به تئاتر، بخشی از توجه مریم شکرانی به همکار جوانش بود. سال‌ها پس از پایان همکاری، مریم رحیمی همچنان از او به‌عنوان کسی یاد می‌کند که در رشد حرفه‌ای‌اش نقش داشته و در دشواری‌ها کنارش مانده است: «الان سال‌هاست که مریم دیگر دبیر من نیست. خواهر بزرگم است.»

مریم رحیمی از اشتیاق مریم شکرانی برای سوژه‌های تازه می‌گوید: «چشم‌هایش برق می‌زند.» او همچنین به نپذیرفتن «سیم‌کارت سفید» اشاره می‌کند؛ عنوانی برای خطوط برخوردار از دسترسی ویژه به اینترنت بدون فیلتر که در ایران به گروه‌هایی از کاربران، از جمله برخی مقام‌ها و روزنامه‌نگاران، اختصاص یافته است، در حالی که عموم مردم برای دسترسی به بسیاری از سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی با محدودیت روبه‌رو هستند. به روایت مریم رحیمی، به روایت رحیمی، مریم شکرانی نمی‌خواست به امکانی دسترسی داشته باشد که از عموم مردم دریغ شده است. او این تصمیم را نشانه‌ای از نخواستنِ امتیاز جداگانه برای خود می‌دانست. این انتخاب، مخالفت عملی با تبعیض در دسترسی به اطلاعات بود؛ بی‌آنکه، به گفتهٔ همکارش، دیگران را بابت انتخاب متفاوتشان سرزنش کند.

مریم شکرانی می‌گوید کارآموزان زیادی را داوطلبانه آموزش داده که بیشترشان زن بوده‌اند و بعضی اکنون در رسانه‌های ایران کار می‌کنند. هنگام این گفت‌وگو، دو کارآموز زن دارد. ایجاد شبکه‌ای از روزنامه‌نگاران تحقیقی را برای بازسازی اعتماد به رسانه‌ها ضروری می‌داند.

در گذشته پیگیری وضع همکاران، گاهی او را از تحریریه به محل بازداشتشان برده است. در بهمن ۱۴۰۲، هنگامی که کارکنان «فردای اقتصاد» در دفتر این رسانه نگه داشته شده بودند، مریم شکرانی و زینب رحیمی دربارهٔ وضعیت آن‌ها خبر دادند. مریم شکرانی برای پیگیری به محل رفت. به روایت او، مأموران خودروی او را به‌دلیل رعایت‌نکردن حجاب اجباری توقیف کردند.

درباره هواپیمای اوکراینی به گفتهٔ مریم شکرانی، حاصل تحقیق او با روایت رسمی سازگار نبود، اما روزنامه حاضر نشد گزارش را منتشر کند. نگرانی مدیران، توقیف روزنامه، بیکاری کارکنان و پیامدهای امنیتی بود. بخشی از پرسش‌هایش را در حساب شخصی و «تجارت‌نیوز» مطرح کرد و می‌گوید برای همان مطالب هم احضار شد. سه روز پس از سقوط، مقام‌ها شلیک به هواپیما را پذیرفتند. مریم شکرانی لحظهٔ شنیدن خبر را به یاد دارد: در بزرگراه چمران تهران رانندگی می‌کرد، رادیو روشن بود و پشت فرمان هق‌هق می‌گریست.

احساس می‌کرد مسئولیتی در برابر ۱۷۶ کشتهٔ پرواز داشته که نتوانسته ادا کند. می‌گوید فشار سانسور بر روزنامه‌ها را می‌فهمید و همکارانش را مقصر نمی‌دانست، اما پس از مدتی کلنجاررفتن با خود، از آن روزنامه استعفا داد. انگیزه‌ای برای ماندن در جایی که تحقیقش امکان انتشار پیدا نکرده بود، نداشت. مریم شکرانی در یادداشت «شما یا دیوانه‌اید یا عاشق» در «خط صلح» نیز از جلوگیری از انتشار این تحقیق و فکر ترک روزنامه‌نگاری نوشته بود.

تحقیق دیگری را با هزینهٔ شخصی انجام داد: نمونه‌هایی از شیرهای بسته‌بندی را از فروشگاه‌ها خرید و برای بررسی آفلاتوکسین به آزمایشگاه مرجع مواد غذایی سپرد. می‌گوید میزان آفلاتوکسین در بعضی نمونه‌ها بالاتر از حد مجاز بود، اما گزارش با این استدلال که باعث تشویش اذهان عمومی می‌شود، اجازهٔ انتشار نگرفت. احساسش را این‌طور توضیح می‌دهد: «اینکه واقعیتی را می‌دانم اما اجازهٔ انتشار آن را ندارم.» نوشتن در حساب شخصی نیز آن احساس را از بین نبرد؛ خبرهای تازه توجه عمومی را به موضوع‌های دیگری برده بودند.

«یک تکه زمین فقیر» از تلاشی آغاز شد که در ابتدا برای نوشتن نبود. مادر مریم شکرانی از بالکن خانه شاهد آزار پسربچه‌ای رفتگر به دست پیمانکارش شد و دخترش را صدا زد. می‌خواستند به کودک کمک کنند؛ در آن لحظه حتی به ثبت تصویر فکر نکردند. مریم شکرانی همراه مادرش و یک وکیل پیگیری کرد تا کودک را پیدا کنند و امکان سپردنش به مددکاران فراهم شود. بخش عمدهٔ نزدیک به یک سالی که صرف این کار شد، به جست‌وجو و پیگیری قضایی گذشت.

در جست‌وجوی حسین، کودک آسیب‌دیده، به نوجوان همکارش و سرگذشت خانوادهٔ او رسید. «یک تکه زمین فقیر» زندگی سه نسل از یک خانوادهٔ افغانستانی را دنبال می‌کند؛ از کار در مزارع پنبه و خشخاش تا مهاجرت و کار در تهران. برای نوشتن این تاریخ، با مهاجران و کشاورزان افغانستانی گفت‌وگو کرد، پژوهش‌های تاریخی و اقتصادی را خواند و از متخصصان مشورت گرفت. می‌خواست معلوم شود جنگ، فقر و مناسبات قدرت چگونه زندگی آن خانواده را به موقعیت امروز رسانده‌اند.

برخی کارگران حاضر نبودند صدایشان ضبط شود. مریم شکرانی می‌دانست گفت‌وگو با خبرنگار ممکن است به اخراج از کار یا بازگرداندنشان به افغانستان بینجامد. خاطره‌ها را با اسناد، روزنامه‌های قدیمی و روایت شاهدان می‌سنجید و بعضی جزئیات را به‌دلیل تحقیق ناکافی کنار گذاشت. می‌گوید گزارش را زمانی منتشر کرد که دیگر اطلاعات آن را برای کودک و راویان خطرناک نمی‌دانست. حسین تا آن زمان به افغانستان بازگردانده شده بود.

به روایت مریم شکرانی، پیمانکار در دادگاه تبرئه شد و به کار برگشت. پیگیری‌ها به حمایتی که برای کودک می‌خواستند نرسید. وقتی وکیل پیشنهاد نوشتن گزارش را داد، مریم شکرانی ناچار شد نقش خودش را نیز آشکار کند تا خواننده بداند نویسنده چگونه با ماجرا درگیر شده است. هنوز می‌گوید از حضور خودش در متن خوشحال نبوده؛ سرنوشت کودک برایش مهم‌تر از نوشته‌شدن گزارش بوده است.

«یک تکه زمین فقیر» در شهریور ۱۴۰۴ منتشر شد و مریم شکرانی را در میان ۳۶ نامزد جایزهٔ بین‌المللی True Story Award سال ۲۰۲۶ قرار داد. گزارش را به تشویق دوستان روزنامه‌نگارش فرستاده بود. هنگام دریافت خبر نامزدی در خانه بود و ابتدا به سردبیرش خبر داد. به جشنوارهٔ برن نرسید: می‌گوید تعطیلی سفارت سوئیس در ایران و بی‌نتیجه‌ماندن تلاش برای دریافت ویزا از کشورهای همسایه مانع حضورش شد.

مریم شکرانی این گزارش را نزدیک‌ترین اثر به کاری می‌داند که می‌خواهد ادامه دهد؛ روایتی که آزار یک کودک را در ارتباط با مهاجرت، جنگ و اقتصاد بررسی می‌کند. هنوز از سرنوشت حسین و دوستش بی‌خبر است. می‌گوید پیگیری آن پرونده، با وجود نرسیدن به نتیجهٔ مورد انتظار، مسئولیتش در برابر کودکان را بیشتر کرده و انگیزهٔ تازه‌ای برای نوشتن به او داده است. اکنون در تدارک گزارش‌هایی دربارهٔ تأثیر نابرابری بر زندگی کودکان است.

برای ادامهٔ چنین گزارش‌هایی، خواسته‌اش وقت و امنیت معیشت است؛ امکان چند هفته یا چند ماه تحقیق، بی‌آنکه تأمین زندگی خبرنگار به خطر بیفتد. تجربه کرده که یک تحقیق ممکن است منتشر نشود، کمک‌ها به اشتغال نرسند و پیگیری قضایی نتواند کودکی را از خطر دور کند. این نتیجه‌ها را هم در روایتش نگه می‌دارد. در روایتش از پیامدهای «نان قسطی»، پس از خبر اختصاص آرد رایگان، از کارگاه خیاطیِ رهاشده هم می‌گوید: خانواده‌ها به درآمدی نیاز داشتند که آن وعده برایشان فراهم نکرد.