مسیح علی‌نژاد، روزنامه‌نگار و فعال حقوق زنان، نسرین ستوده، وکیل و مدافع حقوق بشر، و مارتا پرداوی، حقوق‌دان مجارستانی، سه نامزد نهایی چهاردهمین دوره جایزه حقوق بشر «واتسلاو هاول» معرفی شدند؛ جایزه‌ای که به فعالیت برجسته جامعه مدنی در دفاع از حقوق بشر در اروپا و دیگر نقاط جهان تعلق می‌گیرد.
هیئت داوران جایزه حقوق بشر واتسلاو هاول، پس از برگزاری نشست خود در پراگ، مسیح علی‌نژاد، مارتا پرداوی و نسرین ستوده را به‌عنوان سه نامزد نهایی سال ۲۰۲۶ انتخاب کرد.بر اساس اطلاعیه رسمی مجمع پارلمانی شورای اروپا، برنده نهایی روز ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، هم‌زمان با آغاز نشست پاییزی این مجمع در استراسبورگ، معرفی خواهد شد.
پترا بایر، رئیس مجمع پارلمانی شورای اروپا و رئیس هیئت انتخاب، حضور سه زن در فهرست نهایی را نشانه‌ای از نقش اساسی و شجاعت کم‌نظیر زنان مدافع حقوق بشر دانست. انتخاب امسال از این جهت نیز نمادین است که سال ۲۰۲۶ با نودمین سالگرد تولد واتسلاو هاول هم‌زمان شده است.
مسیح علی‌نژاد؛ از روزنامه‌نگاری تا کارزار علیه حجاب اجباری
مسیح علی‌نژاد، روزنامه‌نگار، نویسنده و فعال حقوق زنان ایرانی-آمریکایی، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های مخالف جمهوری اسلامی در خارج از ایران است.
بخش مهمی از فعالیت عمومی او بر مقابله با حجاب اجباری و رساندن صدای زنانی متمرکز بوده که در داخل ایران با قوانین و سیاست‌های محدودکننده پوشش مخالفت می‌کنند. کارزار «آزادی یواشکی من» که انتشار تصاویر زنان بدون حجاب اجباری را در فضای عمومی تشویق می‌کرد، به یکی از مشهورترین فعالیت‌های او تبدیل شد.
این کارزار بعدها با حرکت‌هایی چون «چهارشنبه‌های سفید» ادامه یافت و در سال‌های منتهی به جنبش «زن، زندگی، آزادی»، به یکی از تریبون‌های بین‌المللی اعتراض زنان ایرانی علیه اجبار حکومتی تبدیل شد.
علی‌نژاد از بنیان‌گذاران «کنگره جهانی آزادی» و ائتلاف «متحد علیه آپارتاید جنسیتی» نیز هست. مجمع پارلمانی شورای اروپا در معرفی او تأکید کرده است که فعالیت‌هایش به جلب توجه جهانی به سرکوب زنان و روزنامه‌نگاران در ایران و اهمیت صداهای مستقل در دفاع از آزادی‌های دموکراتیک کمک کرده است.
قرارگرفتن نام او در فهرست نهایی جایزه واتسلاو هاول، علاوه بر تقدیر از فعالیت‌های شخصی‌اش، بار دیگر موضوع حجاب اجباری و سرکوب سازمان‌یافته زنان در ایران را در دستور کار یکی از نهادهای مهم اروپایی قرار می‌دهد.
نسرین ستوده؛ دفاع از حق، زیر فشار زندان
نسرین ستوده از برجسته‌ترین وکلای حقوق بشر در ایران است؛ وکیلی که در طول سال‌های فعالیت حرفه‌ای خود دفاع از زندانیان سیاسی، روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی، اقلیت‌ها، زنان معترض به حجاب اجباری و کودکان محکوم به اعدام را بر عهده گرفته است. فعالیت‌های حقوقی و مدنی او بارها به بازداشت، صدور احکام سنگین، محرومیت حرفه‌ای و فشار بر اعضای خانواده‌اش منجر شده است. بااین‌حال، ستوده حتی در دوره‌های زندان و پس از آزادی نیز به مخالفت با مجازات اعدام و قوانین تبعیض‌آمیز علیه زنان ادامه داده است.
او در سال ۲۰۱۲ همراه با جعفر پناهی، فیلم‌ساز ایرانی، جایزه آزادی اندیشه ساخاروف پارلمان اروپا را دریافت کرد. پارلمان اروپا هنگام اعطای این جایزه، بر نقش او در دفاع از فعالان مخالف حکومت، کودکان در معرض اعدام، زنان و زندانیان عقیدتی تأکید کرده بود. پارلمان اروپا
بر اساس اعلام مجمع پارلمانی شورای اروپا، نسرین ستوده در آوریل ۲۰۲۶ بار دیگر بازداشت و در ماه مه با قرار وثیقه آزاد شد. نگرانی‌ها درباره امنیت او در شرایطی ادامه دارد که فشار بر وکلای مستقل و مدافعان حقوق بشر در ایران همچنان بخشی از سیاست سرکوب جامعه مدنی است. نامزدی ستوده برای جایزه واتسلاو هاول فقط تقدیر از کارنامه یک وکیل نیست؛ یادآوری موقعیت کسانی است که در ایران برای دفاع از حقوق دیگران، خود از حق آزادی، امنیت و فعالیت حرفه‌ای محروم می‌شوند.
مارتا پرداوی؛ دفاع از پناهجویان و حاکمیت قانون در مجارستان
مارتا پرداوی، وکیل حقوق بشر و رئیس مشترک «کمیته هلسینکی مجارستان»، سومین نامزد نهایی این دوره است. فعالیت او بیش از همه با دفاع از حقوق پناهجویان، مهاجران و افرادی پیوند خورده که در مرزهای اروپا به حمایت بین‌المللی نیاز دارند. پرداوی و همکارانش در کمیته هلسینکی، عملکرد پلیس، دستگاه قضایی و نهادهای مسئول بازداشت و پذیرش پناهجویان را زیر نظر داشته و برای دسترسی افراد آسیب‌پذیر به وکیل و روند عادلانه پناهندگی تلاش کرده‌اند.
او همچنین از منتقدان قوانینی است که در مجارستان فضای فعالیت سازمان‌های مدنی را محدود می‌کنند یا دریافت کمک مالی توسط نهادهای غیردولتی را هدف قرار می‌دهند.
فعالیت پرداوی در فضایی صورت گرفته که دولت ویکتور اوربان طی سال‌های گذشته با انتقادهای گسترده‌ای درباره تضعیف استقلال نهادهای دموکراتیک، محدودکردن جامعه مدنی و برخورد با پناهجویان روبه‌رو بوده است. مجمع پارلمانی شورای اروپا می‌گوید دهه‌ها فعالیت حقوقی و مدنی پرداوی به حفاظت از افراد آسیب‌پذیر در مرزهای اروپا و دفاع از حاکمیت قانون در برابر فشارهای فزاینده کمک کرده است.
جایزه‌ای به نام یک نویسنده و مخالف سیاسی
جایزه حقوق بشر واتسلاو هاول در سال ۲۰۱۳ تأسیس شد و هر سال از سوی مجمع پارلمانی شورای اروپا با همکاری بنیاد «منشور ۷۷» به فرد یا نهادی اهدا می‌شود که فعالیت برجسته‌ای در دفاع از حقوق بشر انجام داده باشد.
این جایزه نام خود را از واتسلاو هاول، نمایشنامه‌نویس، مقاله‌نویس و مخالف حکومت کمونیستی چکسلواکی گرفته است. هاول به‌دلیل فعالیت‌های سیاسی و دفاع از آزادی بیان چندین بار زندانی شد و پس از انقلاب مخملی سال ۱۹۸۹ به ریاست‌جمهوری چکسلواکی و سپس جمهوری چک رسید.
تجربه او، پیوند میان ادبیات، مقاومت مدنی و مسئولیت سیاسی را نمایندگی می‌کرد. جایزه‌ای که به نام او بنیان گذاشته شده نیز قرار است از افرادی حمایت کند که زیر فشار سیاسی، از کرامت انسانی و آزادی‌های بنیادین دفاع می‌کنند. جایزه واتسلاو هاول شامل ۶۰ هزار یورو، یک تندیس و دیپلم افتخار است. نخستین دوره آن در سال ۲۰۱۳ به آلس بیالیاتسکی، مدافع حقوق بشر بلاروسی، تعلق گرفت.
در میان برندگان دوره‌های گذشته نام چهره‌هایی چون نادیا مراد، کنشگر ایزدی و برنده بعدی جایزه صلح نوبل؛ لجین الهذلول، فعال حقوق زنان عربستانی؛ ولادیمیر کارا مورزا، مخالف سیاسی روس؛ عثمان کاوالا، کنشگر مدنی زندانی در ترکیه؛ ماریا کورینا ماچادو، چهره مخالف حکومت ونزوئلا؛ و ماکسیم بوتکویچ، روزنامه‌نگار و مدافع حقوق بشر اوکراینی دیده می‌شود.
اهمیت جایزه فراتر از ۶۰ هزار یورو
ارزش جایزه واتسلاو هاول را نمی‌توان تنها با مبلغ نقدی آن سنجید. قرارگرفتن در فهرست نهایی یا دریافت این جایزه، پرونده مدافعان حقوق بشر را در سطح سیاسی و رسانه‌ای اروپا برجسته می‌کند و می‌تواند فشار بین‌المللی برای حفاظت از آنان را افزایش دهد.
این توجه، به‌ویژه برای فعالانی که در زندان‌اند یا با خطر بازداشت، حمله و محرومیت حرفه‌ای روبه‌رو هستند، اهمیت عملی پیدا می‌کند. بااین‌حال، هیچ جایزه بین‌المللی به‌تنهایی امنیت یک مدافع حقوق بشر را تضمین نمی‌کند یا به سرکوب ساختاری در کشور او پایان نمی‌دهد.
اهمیت اصلی این جایزه در ایجاد یک تریبون معتبر بین‌المللی است؛ تریبونی که می‌تواند روایت حکومت‌ها درباره مخالفان و فعالان مدنی را به چالش بکشد و فعالیت‌هایی را که با بازداشت، تهدید یا سانسور پاسخ گرفته‌اند، به‌عنوان دفاع مشروع از حقوق بنیادین به رسمیت بشناسد.
حضور مسیح علی‌نژاد و نسرین ستوده در میان سه نامزد نهایی سال ۲۰۲۶، بار دیگر وضعیت زنان و مدافعان حقوق بشر در ایران را در برابر افکار عمومی اروپا قرار داده است. یکی خارج از ایران علیه حجاب اجباری و سرکوب زنان فعالیت می‌کند و دیگری در داخل کشور، با وجود بازداشت‌های مکرر، از حق دفاع و دادرسی عادلانه دست نکشیده است.
در کنار آنان، فعالیت مارتا پرداوی نشان می‌دهد محدودشدن جامعه مدنی و حاکمیت قانون فقط مسئله حکومت‌های آشکارا اقتدارگرا نیست و می‌تواند در درون اروپا نیز رخ دهد. سه زن از سه مسیر متفاوت، در نهایت با پرسشی مشترک روبه‌رو هستند: چگونه می‌توان در برابر قدرتی ایستاد که می‌کوشد قانون، مرز، زندان یا فشار سیاسی را به ابزاری برای خاموش‌کردن انسان‌ها تبدیل کند؟
پاسخ نهایی هیئت داوران ۲۸ سپتامبر در استراسبورگ اعلام خواهد شد؛ اما حضور هر سه زن در فهرست نهایی، پیش از معرفی برنده، به معنای به‌رسمیت‌شناختن سه شکل از یک مقاومت مشترک است: مقاومت در برابر اجبار، بی‌عدالتی و حذف صدای جامعه مدنی.
منبع اصلی: اطلاعیه رسمی مجمع پارلمانی شورای اروپا و بررسی تحریریه ۱۰۰۱NOMADS
